Do pobrania - Paste text,images,html and share with anyone

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

I. DZIEJE PRAWA RZYMSKIEGO I JEGO ŹRÓDEŁ

1. Pojęcie prawa

Prawo – ius występowało w literaturze prawniczej w wielu znaczeniach:

−prawo przedmiotowe – określony zespół norm prawnych, porządkujący jakieś

dziedziny życia np. ius Quiritium (prawo Kwirytów),

−prawo podmiotowe – uprawnienie wynikające z prawa przedmiotowego, np. ius

vendendi (prawo sprzedaży), czy ius testamenti (prawo sporządzenia testamentu).

Termin ius często występuje w połączeniu z fas oznaczającym prawo boskie. Z biegiem czasu

ius precyzuje się jako sfera działania ludzkiego, dozwolonego i chronionego przez państwo,

natomiast fas – jako sfera działania dozwolona i osłaniana przez religię.

Wykroczenie poza ius nazywało się iniuria i uprawniało do zastosowania sankcji świeckich

np. prymitywnego odwetu, czy zorganizowanej pomocy państwowej. Wykroczenie poza fas

to nefas i ściągało na sprawcę gniew bogów, od którego można było się uwolnić poprzez

złożenie ofiary.

Próby definicyjne Rzymscy prawnicy byli przede wszystkim praktykami i do kwestii

teoretycznych podchodzili bardzo ostrożnie.. Znana jest słynna wypowiedź Jawoleneusa

„Każda definicja w prawie cywilnym jest niebezpieczna, rzadko bowiem się zdarza, by nie

można jej wywrócić”. Próbę definicji podjął Celsus: „ius est ars boni et aequi”(prawo jest

sztuką stosowania tego co dobre i słuszne).

Prawo a moralność Zgodnie z zasadą sformułowaną przez Ulpiana: dura lex sed lex prawo

jest zawsze prawem, nawet to najbardziej drakońskie i naruszające normy moralne. Z drugiej

strony, zgodnie z określeniem ius est ars boni et aequi musi istnieć w prawie pierwiastek

moralny, bez niego może nawet powstać obowiązek nieposłuszeństwa wobec prawa.

2. Podziały prawa.

Prawo publiczne i prawo prywatne

Prawo publiczne (ius publicum) – zespół norm regulujących organizację państwa, organów

państwowych. Przynosiło korzyści społeczeństwu jako całości, nie mogło być zmieniane

umowami osób prywatnych (przepisy bezwzględnie obowiązujące). Do prawa publicznego

należało prawo karne, konstytucyjne, administracyjne oraz sakralne.

Prawo prywatne (ius privatum) – reguluje stosunki między osobami, zwłaszcza w zakresie

spraw majątkowych i rodzinnych. Było prawem względnie obowiązującym – mogło być

zmieniane w drodze zawieranych umów przez poszczególne jednostki i przynosiło korzyści

poszczególnym jednostkom (w zasadzie: członkom klasy panującej)

Prawo zwyczajowe i prawo stanowione

Każde społeczeństwo przechodzi przez okres prawa zwyczajowego (niepisanego) do

stanowionego (pisanego). Zazwyczaj prawo stanowione powtarza normy prawa

zwyczajowego. Prawo zwyczajowe w Rzymie zostało podniesione do rangi prawa

stanowionego za sprawą Ustawy XII Tablic.

Prawo pospolite i prawo wyjątkowe

– 1 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Ius commune – prawo pospolite, przysługiwało szerokiemu kręgowi osób, zawierało normy

mające powszechne zastosowanie, o generalnym charakterze.

Ius singulare – prawo wyjątkowe, zawierało normy odnoszące się do ściśle określonych

grup, osób, czy do pojedynczego wydarzenia. Mogło dotyczyć rzeczy (np. wyłączenie spod

zasiedzenia rzeczy skradzionych), osób (zakaz darowizn między małżonkami). Miało się do

prawa pospolitego tak jak wyjątek do zasady.

Prawo ścisłe i prawo słuszne

Prawo ścisłe ius strictum – normy prawne których należało przestrzegać rygorystycznie,

ściśle, zgodnie z literą prawa.

Prawo słuszne ius aequum – które należało stosować, uwzględniając zasady dobrej wiary i

słuszności.

3. Systemy prawa rzymskiego (ius civile, ius gentium, ius honorarium)

Ius civile – podstawowy zespół norm obowiązujących w państwie rzymskim, którym mogli

się posługiwać tylko obywatele rzymscy. Od tej zasady czynione były jednak wyjątki –

niektórych Latynów i peregrynów dopuszczano do zawierania aktów prawa cywilnego w

zakresie obrotu gospodarczego, dopuszczano również do conubium, czyli zawierania

małżeństw wywierających skutki wg ius civile. Zdarzało się też, że pretor rozszerzał przepisy

ius civile na peregryna tak aby umożliwić mu ochronę interesów bądź objąć go surowszą karą.

Ius gentium – normy prawne obowiązujące wszystkich mieszkańców państwa rzymskiego.

W miarę rozwoju Rzymu struktura państwa komplikowała się. Coraz częściej dochodziło do

kolizji pomiędzy obywatelami rzymskimi a peregrynami, lub pomiędzy samymi peregrynami.

Do rozstrzygania takich sporów został powołany urząd pretora peregrynów.

Poza tym pomiędzy samymi Rzymianami rozwijał się nieformalny obrót gospodarczy.

Poszczególni obywatele dokonywali między sobą operacji kupna, sprzedaży, pożyczki bez

ciążących formalności. Takie działania nie wywoływały skutków prawnych, ale opierały się

na wzajemnym zaufaniu. Pretor peregrynów sankcjonował nieformalne czynności w obrocie z

cudzoziemcami, a w swoim edykcie zapowiadał respektowanie ich prawnej skuteczności.

Ius honorarium – to część prawa rzymskiego obejmująca przepisy zawarte w edyktach

magistratur jurysdykcyjnych, przede wszystkim pretorów, stąd nazywane było prawem

pretorskim ius praetorium.

Ius honorarium różniło się od ius civile pochodzeniem i podstawą obowiązywania, ale pod

względem treści istniały pomiędzy nimi punkty styczne. Te same sytuacje życiowe bywały

regulowane podwójnie: inaczej w ius civile inaczej w ius honorarium. To drugie

uregulowanie było z reguły bardziej dostosowane do bieżących potrzeb życiowych, mniej

skrępowane wymogami formalnymi.

4. Pojęcie i rodzaje źródeł prawa rzymskiego

Źródła prawa (fontes iuris) w literaturze prawniczej oznacza bądź sposoby powstawania

prawa bądź też środki służące do jego poznania. Dlatego też źródła prawa dzieli się na:

−źródła powstania prawa (fontes iuris oriundi) – wszelkie czynniki wpływające na

powstanie i funkcjonowanie prawa w starożytnym Rzymie np. organy stanowiące prawo

– 2 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

(zgromadzenia plebejskie, senat, cesarz). Sposoby tworzenia prawa ulegały powolnej

ewolucji, w zależności od zachodzących zmian polityczno-społeczno-gospodarczych.

−źródła poznania prawa (fontes iuris cognoscendi) – efekty działania czynników

prawotwórczych, np. spisy prawa zwyczajowego, ustawy, dokumenty praktyki sądowej.

Źródła te dzieli się dalej na:

−jurydyczne – teksty rzymskich aktów ustawodawczych, zbiory prawa oraz

pisma jurystów rzymskich.

−literackie – utwory literatury rzymskiej, które pomagają poznać lepiej stan i

funkcjonowanie prawa

−epigraficzne – wszelkiego rodzaju inskrypcje wykonane na trwałym materiale,

nagrobkach, tablicach pamiątkowych, budynkach, słupach granicznych itp.

−papirologiczne – teksty pochodzące głównie z Egiptu sporządzone na papirusie.

5. Periodyzacja dziejów prawa rzymskiego

Dzieje państwa rzymskiego mieszczą się w obrębie jednej formacji społeczno-ekonomicznej

– było to państwo typu niewolniczego. Zmieniały się natomiast formy państwa:

I. Okres królestwa – 753 – 509 r. p.n.e.

II. Okres republiki – 509 – 27 r. p.n.e.

III. Okres pryncypatu – 27 p.n.e. – 284 r. n.e.

IV. Okres dominatu – 284 – 476 n.e. (zach.)/565 r. n.e. (wsch.) .

Historia prawa rzymskiego zaczyna się wraz z powstaniem państwa rzymskiego, jednak

poszczególne okresy w rozwoju państwa nie pokrywają się z rozwojem prawa. Prawo

prywatne rozwijało się niezależnie od form państwa, natomiast pod silnym wpływem sił

wytwórczych (zwłaszcza niewolnictwa). Wyróżnia się następujące okresy:

I. Okres prawa archaicznego – (753 r. p.n.e. – połowa III w. p.n.e.). W tym okresie prawo

obywateli to przede wszystkim prawo zwyczajowe, zastępowane stopniowo ustawami

oraz działalnością magistratur jurysdykcyjnych.

II. Okres rozwoju i prawa klasycznego – (połowa III w. p.n.e. – 235 r. n.e.). Dynamiczny

rozwój produkcji, wymiany towarowej powoduje pojawienie się nowego systemu ius

gentium. Zmiana ustroju państwa spowodowała pojawienie się nowych czynników

prawotwórczych (senat, cesarz, nauka prawa). Nastąpił podział na podokresy: prawo

przedklasyczne (pryncypat) i prawo klasyczne (dominat). Prawo osiągnęło wtedy szczyt

swojego rozwoju.

III. Okres schyłkowy (okres prawa poklasycznego) – (235 r. – 565 r. n.e.). Ogólny upadek

gospodarczy Rzymu pociągnął za sobą kryzys we wszystkich dziedzinach życia

społecznego, w tym prawa. Prawo klasyczne staje się niezrozumiałe, występują tendencje

do jego unifikacji i wulgaryzacji. Jedynym źródłem prawa były konstytucje cesarzy.

Upadek twórczej jurysprudencji i pozostałych czynników prawotwórczych spowodował

wzrost znaczenia i aktywności szkół prawniczych.

Granice tych okresów nie są ścisłe, bowiem prawo prywatne rozwijało się powoli i

stopniowo.

– 3 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

6. Charakterystyka prawa okresu archaicznego

Okres prawa archaicznego to czasy od legendarnej daty założenia Rzymu 753 r. p.n.e. do

połowy III w. p.n.e. W tym czasie prawo obywateli to przede wszystkim prawo zwyczajowe,

zwyczaje przodków mos maiorum, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Prawo to

stopniowo zastępowane było ustawami i działalnością magistratur jurysdykcyjnych. Dzięki

Ustawie XII Tablic oraz interpretacji uczonych prawników zaczyna stopniowo wyłaniać się

to, co nazywamy systemem prawa.

Do źródeł prawa w okresie archaicznym zalicza się:

Zwyczaj – Podstawowe źródło prawa, przekazywane z pokolenia na pokolenie, niepisane

normy prawne. W ramach prawa zwyczajowego powstało wiele instytucji o podstawowym

znaczeniu dla prawa prywatnego, takich jak: władza ojcowska, małżeństwo, władza męża ,

własność, dziedziczenie.

Leges regiae – Były to normy ogłaszane przez kolejnych władców a zebrane i spisane pod

koniec okresu królestwa. Ustawy te miały zawierać stare przepisy z zakresu prawa

sakralnego, ustroju państwa, prawa familijnego i karnego.

Ustawa XII Tablic – Pierwszy historycznie zbiór przepisów prawa zwyczajowego. Ustawa

powstała w wyniku walki plebejuszy o uzyskanie pełni praw politycznych. Plebejuszom

chodziło o spisanie i uściślenie prawa zwyczajowego, które dotychczas mogło być

interpretowane i stosowane przez patrycjuszy na niekorzyść plebsu.

Leges (leges rogatae iplebiscita) – Jednym z podstawowych sposobów rozwoju prawa w

okresie republiki były ustawy leges.Wg Gaiusa „Ustawą jest to, co lud nakazuje i ustanawia”

Ustawy dochodziły do skutku na zgromadzeniach ogółu pełnoprawnych obywateli rzymskich,

zwanych comitia. Projekty ustaw wstępnie dyskutowano na nieformalnych zebraniach,

następnie wniosek ustawodawczy przedstawiano na komicjach, na których następowało

głosowanie. Ustawy przyjęte w tym trybie nazywały się leges rogatae i obowiązywały

wszystkich obywateli.

W okresie republiki wydawane były także plebiscita, które podejmowane były na osobnych

zgromadzeniach plebejuszy. Z wnioskiem o ich uchwalenie występował trybun ludowy.

Początkowo obowiązywały one tylko plebejuszy, z czasem ich moc obowiązującą

rozszerzono na patrycjuszy.

7. Prawo zwyczajowe.

Zwyczaj – stosowany przez długi czas niezmieniony sposób postępowania w określonych

sytuacjach, zwany mos, albo mos maiorum (zwyczaj przodków).

Początkowy okres rozwoju prawa archaicznego przypada na czasy królewskie. Podstawowym

źródłem prawa były przekazywane z pokolenia na pokolenie niepisane normy prawne,

określane jako zwyczaj przodków (mos maiorum).W ramach prawa zwyczajowego powstało

wiele instytucji o podstawowym znaczeniu dla prawa prywatnego, takich jak: władza

ojcowska, małżeństwo, władza męża nad żoną, własność, dziedziczenie, zapisy. W

najdawniejszym rzymskim prawie zwyczajowym istotne znaczenie miały sankcje sakralne.

Ponadto władza świecka i sakralna zespolone były w rękach króla.

Prawo zwyczajowe zostało podniesione do roli obowiązujących przepisów prawnych Ustawą

XII Tablic. Po ogłoszeniu Ustawy XII Tablic formowały się co prawda dalsze zwyczaje

– 4 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

prawne, ale zanim zdołały okrzepnąć w postaci prawa zwyczajowego – były przejmowane

przez pretorów do ich edyktów.

Rzymianie, nawet w okresie największego rozwoju prawa stanowionego, odnosili się do

prawa zwyczajowego z wielkim szacunkiem i często się na nie powoływali. Tym bardziej

więc dziwi fakt, iż w katalogu źródeł prawa obowiązującego brak wzmianek o prawie

zwyczajowym. Dla prawnika okresu klasycznego bowiem prawo zwyczajowe nie było

zjawiskiem godnym uwagi.

8. Ustawa XII Tablic (Lex duodecim tabularum) !!!

Ustawa XII Tablic to pierwszy historycznie zbiór przepisów prawa zwyczajowego. Powstała

w wyniku walki plebejuszy o uzyskanie pełni praw politycznych. Plebejuszom chodziło o

spisanie i uściślenie prawa zwyczajowego, które dotychczas mogło być interpretowane i

stosowane przez patrycjuszy na niekorzyść plebsu.

Nazwa pochodzi od tablic, na których spisano prawa zwyczajowe. Ustawę redagowały dwie

komisje. Pierwsza z nich, powołana w 451 r. p.n.e. na jeden rok, składała się z 10 mężów –

patrycjuszy. Efektem były przepisy ułożone na 10 tablicach, przyjęte następnie przez

zgromadzenie ludowe. W następnym roku powołano kolejną 10-osobową komisję która

zaprojektowała kolejne dwie tablice (tym razem do prac dopuszczono plebejuszy). Tablice

zostały wystawione na rynku rzymskim.

W treści ustawy było wiele przepisów dotyczących ochrony interesów drobnych rolników.

Trzon stanowiły przepisy prawa prywatnego, procesu i postępowania egzekucyjnego w

sprawach prywatnych. Przepisy proceduralne miały na celu ochronę dłużników przed

samowolą wierzycieli. Dużo miejsca zajmowały regulacje konfliktów wynikających z prawa

własności, sąsiedzkiego i granicznego. Skromnie reprezentowane były przepisy z zakresu

zobowiązań, zwłaszcza pochodzących z umów. Niektóre normy dotyczyły przestępstw.

Podział materiału prawnego w Ustawie XII Tablic:

Tablice I- III Proces cywilny

Tablice IV-V Prawo rodzinne, spadkowe

Tablice VI-VII Prawo majątkowe

Tablice VIII-IX Prawo karne

Tablica X

Prawo sakralne

Tablice XI-XII Przepisy uzupełniające

Zbiór miał duże znaczenie dla rozwoju prawa. Jego sporządzenie oznaczało przejście od

prawa zwyczajowego nie spisanego (ius non scriptum) do stanowionego spisanego (ius

scriptum). Jeśli chodzi o poziom techniczny – to Ustawa była aktem niewielkim, a jej przepisy

zostały sformułowane w nieporadny sposób i w zasadzie prawie nie uporządkowane.

9. Charakterystyka prawa okresu przedklasycznego

W okresie przedklasycznym (II i I w. p.n.e.) głównym źródłem rozwoju prawa było prawo

pretorskie. Tworzyły je, poprzez wydawanie edyktów, urzędy wyposażone w jurysdykcję:

− pretorzy (miejski i dla peregrynów),

− namiestnicy prowincji,

− edylowie kurulni.

– 5 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

W tym samym okresie źródłem prawa były nadal: zwyczaj, ustawy ludowe i plebiscita.

Uchwały senatu (senatus consulta) nie stanowiły jeszcze odrębnego źródła obowiązującego

prawa – traktowano je jako zalecenia dla magistratur republikańskich.

Edykty magistratur – rozporządzenia wydawane przez wysokie magistratury republikańskie.

Dla rozwoju prawa największe znaczenie miały edykty pretorów miejskiego i peregrynów.

Urzędnicy ci ogłaszali programy działalności na okres swej rocznej kadencji edictum

perpetuum.

Chociaż pretorowie nie mieli władzy ustawodawczej to w sposób odważny i innowacyjny

tworzyli nowe, środki prawne, przede wszystkim powództwa (actiones) i zarzuty procesowe

(exceptiones). W ten sposów skutecznie przyczyniali się do rozwoju prawa procesowego i

pośrednio – materialnego.

Ustawy – W okresie później republiki działalność ustawodawczą prowadziły zgromadzenia

ludowe. Ustawy te odnosiły się głównie do spraw z zakresu prawa publicznego. Ustawy z

zakresu prawa prywatnego i procesu były stosunkowo nieliczne.

Charakterystyczną cechą tego okresu było wprowadzenie kilku znamiennych zasad:

−Lex retro non agit – ustawa nie mogła działać ze skutkiem wstecznym

−Lex posterior derogat legi priori – ustawa późniejsza mogła zawierać inne uregulowania

niż wcześniejsza. W takiej sytuacji stosowano ustawę późniejszą.

Jurysprudencja – Ważne źródło rozwoju prawa stanowiła jurysprudencja, która przeszła w

ręce świeckich jurystów, zwanych iuris consulti. Jurystów tego okresu nazywamy veteres

(dawnymi), a rekrutowali się oni przeważnie z nobilitas tj. warstwy rządzącej.

Swoje funkcje pełnili nieodpłatnie, ale poprzez swą działalność zyskiwali prestiż i uznanie, co

było bardzo przydatne dla kariery politycznej. Juryści prowadzili również działalność

dydaktyczną.

Kierunki działalności jurystów:

−respondere – udzielanie opinii i odpowiedzi na pytania prawne

−cavere – udzielanie praktycznej pomocy przy sporządzaniu aktów prawnych (np.

testamenty)

−agere – udzielanie porad przy sporządzaniu formuł procesowych w postępowaniu przed

sądem.

Wybitni juryści tego okresu: Quintus Mucius Scaevola, Aquilius Gallus, Servius Sulpicius

Rufus.

10. Ustawodawstwo zgromadzeń ludowych

W okresie republiki ustawy uchwalano na zgromadzeniach ludowych. Zwoływał je urzędnik,

zwykle konsul, on też przewodniczył zgromadzeniu. Procedura ustawodawcza była ściśle

określona:

Najpierw obwieszczano publicznie projekty ustaw. Następnie dla lepszego poznania projektu

ustawy odbywano zgromadzenia przygotowawcze – contiones (contio – zgromadzenie

ludowe). Jedni popierali ustawę – suasiones, a inni byli przeciwni – disuasiones.

W 24 dni po contio magistratura zwoływała zgromadzenie ludowe celem przegłosowania

projektowanej ustawy. W dniu głosowania odczytywano wniosek w formie zapytania

(rogatio). Początkowo głosowano ustnie i jawnie, od II w. p.n.e. głosowano tajnie, za pomocą

– 6 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

tabliczek. Każdy otrzymywał dwie z napisem UR (uti rogas – tak jak głosujesz) i A (antiquo –

po staremu, przeciw).

Uchwalona ustawa lex rogata, lex lata po jej ogłoszeniu miała moc obowiązującą dla

wszystkich obywateli, jednak dla swej ważności musiała uzyskać zatwierdzenie senatu –

auctoritas partum.

Plebejusze mogli podejmować na zebraniach ludowych plebiscita, czyli uchwały plebsu,

które obowiązywały tylko plebejuszy, chyba, że uzyskały zatwierdzenie senatu. Z czasem ten

wymóg zniesiono i uchwały powzięte na zebraniu plebejskim obowiązywały również

patrycjuszów.

Tekst ustaw składał się z trzech części:

−praescriptio – wstęp – zawierał nazwiska wnioskodawcy, datę i miejsce głosowania

−rogatio – właściwa treść ustawy,

−sanctio – część ustawy określająca skutki jej przekroczenia.

Ze względu na sankcje odróżniano:

−leges perfectae – ustawy doskonałe – których naruszenie powodowało nieważność

przedsiębranej czynności i karę,

−leges minus quam perfectae – ustawy mniej doskonałe – powodujące tylko karę,

−leges imperfectae – ustawy niedoskonałe – nie powodujące ani nieważności czynności

ani kary.

U schyłku republiki zgromadzenie ludowe zwoływano coraz rzadziej, a w I w. n.e. ich

działalność zanikła. Ustawy regulowały najczęściej konflikty o naturze społecznej,

ekonomicznej czy socjalnej.

11. Uchwały senatu – Senatus consulta

Gaius pisał: „Uchwałą senatu jest to, co senat nakazuje i ustanawia. Ma ona moc ustawy,

choć było to kwestionowane”

Senat istniał przez cały czas istnienia państwa rzymskiego. W tym czasie zmieniały się jednak

kompetencje i znaczenie senatu. Senatowi przewodniczył zwołujący senat: król, republikański

magistratus, cesarz. Otwierał posiedzenie i przedstawiał sprawę, która miała być

przedmiotem obrad, a potem kolejno pytał o zdanie poszczególnych senatorów. Senatorowie

wyrażali swój pogląd na sprawę, a następnie mogli wypowiadać się w innych kwestiach, nie

związanych ze sprawą.

Głosowano przez przechodzenie na jedną bądź drugą stronę. Na zakończenie posiedzenia

przewodniczący wraz z jednym z senatorów redagował na piśmie uchwałę senatu (senatus

consultum)

W okresie republiki, podobnie jak w okresie królewskim, uchwały senatu miały charakter

doradczy. Były to wskazówki dla pytającego urzędnika, które pomimo iż nie miały charakteru

wiążącego – zazwyczaj uwzględniano ze względu na powagę senatu.

W okresie tym senat dobierany był głównie spośród byłych dygnitarzy państwowych.

Pomimo iż senat nie posiadał uprawnień ustawodawczych to jednak pośrednio wpływał na

ustawodawstwo poprzez zatwierdzanie uchwał zgromadzeń ludowych i różne zalecenia

kierowane do urzędników.

Pod koniec republiki senatus consulta zaczęły być traktowane jako źródła prawa

obowiązującego.

– 7 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Na początku pryncypatu, kiedy na senat przeszły funkcje ustawodawcze – senatus consulta

stały się obowiązującym prawem (zaliczono je do ius civile).

Pryncypat to czas jedynowładztwa. Cesarz wprowadzając do senatu ludzi sobie oddanych –

faktycznie sprawował pełną kontrolę nad działalnością senatu i od II w. n.e. najważniejszym

prawodawcą był właśnie cesarz. Wprawdzie senat po dawnemu podejmował uchwały, ale

wnioski w senacie bardzo często stawiał cesarz. Głosowanie było formalnością, a senat spadł

do roli miejsca w którym publikowano wiążące decyzje cesarzy.

12. Pretor i jego edykt (edicta) !!!

Edyktami (edictum) były rozporządzenia wydawane przez wysokie magistratury

republikańskie.

Od 367 r. p.n.e. wymiar sprawiedliwości państwo rzymskie powierzyło nowemu urzędowi

pretora. Początkowo pretor był jeden, ale w 242 r. p.n.e. powołano nowy urząd pretora

peregrynów, który miał za zadanie rozstrzyganie sporów pomiędzy obywatelami rzymskimi

a peregrynami lub pomiędzy samymi peregrynami. Od tego czasu funkcjonował: pretor

miejski – praetor urbanus oraz pretor peregrynów – praetor peregrinus. Pretor powoływany

był na okres krótkiej, jednorocznej kadencji.

Ius edicendi – było to prawo ogłaszania solennej zapowiedzi, w jaki sposób magistratura

będzie korzystała z powierzonej władzy. Takie zapowiedzi przybierały formę edyktów.

Edykty, początkowo ustne, przyjęły postać pisemną, ogłaszaną na białej tablicy, ustawianej w

miejscu publicznym, obok trybunału, na którym pretor zasiadał przy sprawowaniu swoich

czynności sądowych.

Edykt nie był zbiorem przepisów prawa materialnego. Na jego treść składały się przede

wszystkim praktyczne zapowiedzi co do zakresu ochrony praw prywatnych w procesie i poza

procesem – w szczególności zapowiedzi środków ochrony procesowej takich jak actiones,

czy exceptiones, jak i ochrony pozaprocesowej, jak missiones czy restitutiones.

W treści tych zapowiedzi pretor przejawiał w stosunku do prawa stanowisko dość swobodne:

niekiedy zapowiadał ochronę prawną nie przewidzianą w prawie obowiązującym, innym

razem odmawiał udzielenia ochrony przewidzianej w prawie obowiązującym.

Edykt obowiązywał tylko w okresie kadencji pretora, który go ogłosił. Następca w urzędzie

nie był krępowany treścią edyktu poprzednika, jednak praktyka była taka, że wydając swój

edykt przejmował z edyktu poprzednika te postanowienia, które okazywały się aktualne i

przydatne, a pozostałe usuwał. W ten sposób powstawał pewien „trzon” przepisów

przenoszonych z edyktu do edyktu (edictum translaticum), do którego dodawano jedynie

własne zapowiedzi (edicta nova).

13. Jurysprudencja okresu przedklasycznego

W II połowie w. n.e. uczeni juryści bezpośrednio i za aprobatą cesarza, uczestniczyli w

tworzeniu prawa obowiązującego. W twórczy sposób interpretowali dawne prawo

zwyczajowe i dawne ustawy, byli doradcami magistratur jurysdykcyjnych, wpływali na

poziom orzecznictwa sądów. Pod ich wpływem prawo rzymskie stało się „prawem

uczonym”, bogatym w treść, ścisłym terminologicznie.

Przez długi czas znajomość sztuki prawa opierała się o znajomość kalendarza sądowego (dies

fasti), czyli dni w których można było skutecznie dokonywać czynności prawnych. Dostęp do

– 8 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

tej wiedzy posiadali wyłącznie kapłani tzw. pontyficy, wywodzący się początkowo spośród

samych patrycjuszy.

Około 300 r. p.n.e. nastąpiło ujawnienie kalendarza sądowego, a nieco później plebejski

pontifex maximus Tiberius rozpoczął publiczne nauczanie prawa, co zapoczątkowało proces

laicyzacji prawa.

Nauką prawa zaczęli się zajmować świeccy prawnicy, którzy rekrutowali się głównie z

wysokich warstw społecznych. Swoje funkcje pełnili często nieodpłatnie, ale poprzez

działalność prawniczą zyskiwali wysoki prestiż i dużą popularność.

Do podstawowych rodzajów działalności jurystów tego okresu należało:

−respondere – udzielanie, w wypadku wątpliwości, opinii i odpowiedzi na pytania prawne

−cavere – udzielanie praktycznej pomocy przy sporządzaniu aktów prawnych (np.

umowy)

−agere – udzielanie porad (stronom, adwokatom) przy sporządzaniu formuł procesowych.

Juryści prowadzili również działalność dydaktyczną, która miała charakter prywatny i

polegała na tym, że wokół jurystów gromadzili się chętni uczniowie, którzy przysłuchiwali

się opiniom mistrza.

Do najwybitniejszych jurystów tego okresu należeli: Quintus Mucius Scaevola iServius

Sulpicius Rufus

14. Charakterystyka prawa okresu klasycznego

Początek okresu klasycznego zbiegł się z wprowadzeniem przez Augusta nowej formy

państwa, zwanej pryncypatem. Charakterystyczną cechą dla początków pryncypatu była

wielość czynników prawotwórczych, która przejawiała się poprzez: aprobatę prawa

zwyczajowego, działalność prawotwórczą zgromadzeń ludowych, senatu, cesarzy, magistratur

i jurysprudencji.

W miarę umacniania się cesarstwa obserwuje się wyraźną tendencję do redukcji wielości

czynników prawotwórczych. Pod koniec I w. zgromadzenia ludowe zaprzestały działalności,

zanikły ustawy. W początkowym okresie uprawnienia ustawodawcze przejął senat, wydając

senatus consulta, w miarę jednak wzrostu pozycji princepsa ta forma stanowienia prawa

zanikła. W II w. zakończyła się także prawotwórcza działalność magistratur (ich kresem było

skodyfikowanie edyktu pretorskiego). Cesarze po kolei więc eliminują od udziału w

tworzeniu prawa: zgromadzenia ludowe, magistraturę, senat i wreszcie – jurysprudencję. Pod

koniec pryncypatu jedynym czynnikiem prawotwórczym był cesarz, a miejsce

dotychczasowych źródeł prawa zajęły konstytucje wydawane przez cesarzy. Zanim to jednak

nastąpiło, działalność jurysprudencji rzymskiej osiągnęła apogeum swojego rozwoju.

Inną charakterystyczną cechą tego okresu było bardzo duże skomplikowanie systemu

prawnego. Redukcja czynników prawotwórczych nie oznaczała radykalnego uproszczenia

obowiązującego systemu prawnego. W prawie klasycznym – stare konstrukcje prawne

koegzystowały z zupełnie nowymi i nowoczesnymi. W tym labiryncie prawnym z pełną

swobodą poruszali się jedynie uczeni prawnicy – co sprzyjało rozwojowi jurysprudencji

klasycznej, która znakomicie radziła sobie z historycznym nawarstwieniem obowiązującego

prawa: ius Quiritium – ius-civile, ius praetorium – ius honorarium, ius peregrinorum i ius

gentium.

– 9 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

15. Jurysprudencja okresu klasycznego

Zaprowadzony przez Augusta nowy ustrój państwa okazał się bardzo korzystny dla rozwoju

nauki prawa. Jurysprudencja szczyty swojej świetności osiągnęła w okresie od Augusta do

poł. III w. n.e.

Z tego okresu pochodzi ius publice respondendi – przywilej nadawany niektórym jurystom do

udzielania opinii prawnych pod autorytetem cesarza. Przywilej ten doprowadził do powstania

nowej kategorii jurystów o autorytecie uznanym przez cesarza, którzy w istotny sposób

wpływali na orzecznictwo – zgodna ich opinia była wiążąca dla sądu.

Działalność jurystów nakierowana była na cele praktyczne. Ich podstawowym zadaniem było

znalezienie przepisów prawa dla konkretnych przypadków, co dokonywało się poprzez

udzielanie porad prawnych zarówno osobom prywatnym, magistraturom oraz sędziom.

Inną formą aktywności jurystów była ich działalność pisarska, która odznaczała się bardzo

wysokim poziomem i różnorodnością. Do najbardziej rozpowszechnionych form należały:

−digesta – obszerne dzieła, obejmujące systematyczne i całościowe opracowanie

rozstrzygnięć prawnych danego autora, zawierające zarówno ius civile jak i ius

honorarium.

−komentarze do poszczególnych ustaw, edyktów magistratur oraz dzieł dawniejszych

prawników

−podręczniki do nauczania prawa

−opracowania monograficzne poszczególnych instytucji prawnych, np. o fideikomisach,

o testamentach, o opiekach.

Juryści okresu klasycznego, podobnie jak w poprzednich okresach prowadzili działalność

dydaktyczną i naukową. Nauczanie miało charakter prywatny i opierało się na osobistym

kontakcie ze słuchaczami. W I i II w. zostały utworzone dwie słynne szkoły: Sabinianów i

Prokulianów.

Wybitni prawnicy tego okresu to Labo, Sabinus, Celsus.

W dorobku tego okresu widać mistrzostwo w opanowaniu techniki prawniczej, ścisłość

sformułowań, jasność konstrukcji, drobiazgową obróbkę szczegółów, przy jednocz.

oszczędności środków wyrazu.

16. Konstytucje cesarskie !!!

W okresie pryncypatu cesarze prowadzili działalność ustawodawczą poprzez wydawanie

konstytucji (constitutiones principis), którym od połowy II w. przyznano moc równą

ustawie. Konstytucje obejmowały wszystkie dziedziny życia publicznego i prywatnego,

zwłaszcza zagadnienia z zakresu prawa państwowego, administracyjnego oraz karnego. W

sprawach prywatnych ograniczały się najczęściej do indywidualnych i doraźnych

rozstrzygnięć konkretnych przypadków. Sam cesarz nie był związany ustawami. Istniały

cztery rodzaje rozporządzeń cesarskich:

−Decreta (dekrety) – orzeczenia sądowe wydawane w sprawach cywilnych i karnych, które

trafiały przed sąd cesarski w pierwszej instancji lub w trybie apelacji. Dotyczyły

konkretnych przypadków, ale z racji autorytetu cesarza nabierały charakteru rozstrzygnięć

ogólnie obowiązujących, na których opierali się sędziowie prowadzący podobne sprawy.

−Edicta (edykty) – cesarzowi jako najwyższemu władcy przysługiwało ius edicendi. Przy

objęciu stanowiska, a w razie potrzeby w każdej chwili, ogłaszali w postaci edyktów

normy obowiązujące na obszarze całego państwa, bądź na określonym terytorium. Za

– 10 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

najdonioślejszy uznaje się edykt cesarza Karakali w sprawie nadania powszechnego

obywatelstwa mieszkańcom państwa.

−Rescripta (reskrypty) – odpowiedzi cesarzy na pytania urzędników, sędziów, zwykłych

obywateli na pytania z dziedziny prawa publicznego i prywatnego. Rozstrzyganie tą drogą

doprowadziło z czasem do wytworzenia się tzw. procesu reskryptowego.

−Mandata (mandaty) – pisemne instrukcje cesarzy dla urzędników, zwłaszcza

namiestników prowincji. Dotyczyły głównie spraw administracyjnych, szczególnie dot.

wykonywania prawa. Niekiedy kształtowały sytuację prywatno-prawną obywateli (np.

zakaz małżeństw żołnierzy).

17. Prawo rzymskie okresu poklasycznego

Za dominatu władza ustawodawcza niepodzielnie należała do cesarza, który wykonywał ją

poprzez wydawanie konstytucji zwanych leges generales. Były one stosunkowo liczne.

Celem łatwiejszego dostępu do nich, począwszy od końca III w. tworzono zbiory tych ustaw,

zwane kodeksami.

W okresie dominatu nastąpił upadek nauki prawa. Na potrzeby praktyki zostały

sporządzone zbiory prywatne, zawierające ustawy cesarskie oraz fragmenty prac jurystów

okresu klasycznego.

Juryści okresu dominatu, zazwyczaj anonimowi i niesamodzielni, pracowali w warunkach

daleko mniej sprzyjających niż poprzednicy. Nie tworzyli już nowych dzieł, lecz nastawieni

byli na przetwarzanie i dostosowywanie dzieł prawników klasycznych do współczesnych

potrzeb społecznych i gospodarczych. W ten sposób powstawało prawo zwane wulgarnym,

znacznie uboższe w treści mniej doskonałe co do formy niż prawo klasyczne. Cesarze

zaprzestali nadawania ius respondendi i sami przejęli funkcje wyjaśniania wątpliwości natury

prawnej.

O okresie dominatu sposób kształcenia prawników zmienił się radykalnie. Funkcję

kształcenia prawników przejęło na siebie państwo, tworząc i utrzymując regularne uczelnie

prawnicze ze stałą obsadą profesorską i ustalonymi programami nauczania.

Jako odrębny podokres prawa poklasycznego można wyróżnić okres prawa justyniańskiego,

w którym powstała kodyfikacja dokonana na polecenie cesarza Justyniana.

Drugim kompleksem materiału prawnego, obok nowego ustawodawstwa cesarskiego (leges),

było prawo dawne (ius). Pod względem objętości ius było bardziej obfite niż leges, przy tym

jego charakter był bardziej skomplikowany. Leges natomiast było prawem obowiązującym.

18. Ustawodawstwo cesarskie i jego opracowania (codices) !!!

W okresie dominatu jedynym źródłem „nowego prawa” (ius novum) było ustawodawstwo

cesarskie. Z dawnych odmian konstytucji cesarskich zanikają mandata, mniejszą rolę

odgrywają decreta, liczne rescripta towarzyszą zanikowi działalności opiniodawczej jurystów

i rozwojowi procesu reskryptowego. Najistotniejszą rolę odgrywają dicta.

Normalnym sposobem publikacji było rozesłanie do wiadomości urzędnikom, którzy tekst

wywieszali do wiadomości ogółu w swojej siedzibie. W praktyce istniały poważne luki w

znajomości obowiązujących przepisów prawa i w ich stosowaniu. Tym brakom miały

zaradzić trzy kolejne zbiory leges:

– 11 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−Codex Gregorianum – uporządkowany prywatny zbiór konstytucji cesarskich z okresu od

cesarza Hadriana do 291 r. Zestawienia tego dokonał nieznany Gregorius,

najprawdopodobniej urzędnik, który miał dostęp do cesarskiego archiwum.

−Codex Hermogenianus – było to uzupełnienie poprzedniego kodeksu dokonane w obrębie

panowania Dioklecjana. Zbiór opracował Hermogenianus, również urzędnik cesarski,

posiadający dostęp do archiwum.

−Codex Theodosianus –pierwszy oficjalny zbiór ustaw cesarskich. Prace kodyfikacyjne

zostały podjęte przez cesarza Teodozjusza II, który w tym celu powołał specjalną

16-osobową komisję, składającą się z wysokich urzędników. Objął tylko konstytucje

cesarskie (leges), począwszy od wydanych za Konstantyna Wielkiego. Komisja otrzymała

od cesarza upoważnienie do dokonywania przeróbek w konstytucjach tak, aby pozostało

tylko to co było jeszcze przydatne.

Kodeks teodozjański jest przede wszystkim zbiorem prawa publicznego. Z szesnastu ksiąg

prawu prywatnemu poświęcono tylko cztery, dlatego też po jego ogłoszeniu

obowiązywały kodeksy: gregoriański i hermogeniański. Konstytucje wydane od 312 r.

obowiązywały nadal tylko wtedy, jeśli zostały włączone do kodeksu i tylko w wersji w

nim ustalonej.

19. Kodyfikacja Justyniana !!!

Politycznym celem Justyniana było odbudowanie dawnego Imperium Romanum, a jednym z

środków do tego celu – uporządkowanie systemu prawnego.

Na kodyfikację Justyniana składają się:

−Instytucje – wstępny podręcznik do nauki prawa, o mocy ustawy, zaadresowany do

młodzieży „żądnej wiedzy prawniczej”. Ułożone zostały przez komisję składającą się z

Tryboniana oraz dwóch profesorów. Materiał zebrano głównie z Instytucji i innych dzieł

Gaiusa. Zawierają wykład prawa obowiązującego. Krótki wstęp dotyczy ogólnych pojęć i

źródeł prawa, dalsza część – prawa cywilnego i procesu cywilnego. Ostatni tytuł odnosi

się do prawa karnego. Układ oparty na systematyce personae-res-actiones.

−Digesta – urzędowy, podniesiony do rangi ustawy zbiór fragmentów pism jurystów,

głównie okresu klasycznego. Połowę materiału, głównie dotyczącego prawa prywatnego,

stanowiły fragmenty pism Ulpiana i Paulusa. Komisja, której przewodniczył Trybonian,

otrzymała od cesarza wskazówki i daleko idące pełnomocnictwa.

−Kodeks – zbiór konstytucji cesarskich. Miał dwie edycje: pierwsza z nich – to ogłoszony

w 529 r. Codex. Dzieło to nie odpowiadało nowemu stanowi prawnemu, więc zostało

uchylone. W 533 r. Justynian powołał nową komisję z Trybonianem na czele. Nowy

Codex Iustinianus ogłoszono w 534 r. Zawierał w większym stopniu „prawo nowe”, jego

treść odzwierciedlała aktualne potrzeby państwa. Istniała przewaga prawa prywatnego, ale

było również prawo karne, administracyjne, prawo ustrojowe, finansowe, kościelne.

Nowele – ustawy Justyniana, które wydano po zakończeniu kodyfikacji. Nowele dotyczyły

przede wszystkim prawa publicznego (administracyjnego i kościelnego). W zakresie prawa

prywatnego dotyczyły głównie prawa rodzinnego i spadkowego.

Corpus Iuris Civilis – Justynian traktował Instytucje, Digesta i Kodeks jak jedną całość –

wszystkie miału obowiązywać na równi. W średniowieczu całość tą zaczęto nazywać Corpus

Iuris Civilis.

– 12 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

II. RZYMSKI PROCES CYWILNY !!!

1. Pojęcie procesu cywilnego

Prawo materialne – dział prawa określający prawa podmiotowe jednostki w zakresie

stosunków majątkowych i osobistych

Prawo procesowe – dział prawa mający na celu ochronę lub realizację praw podmiotowych.

Prawo rzymskie nie znało rozróżnienia na prawo materialne i prawo procesowe. Rzymska

jurysprudencja traktowała prawo materialne i prawo procesowe jako jedną całość. Wyjątkiem

byli Gaius i Justynian. Gaius prawo procesowe wyłożył w osobnej księdze, chociaż na jego

oznaczenie użył terminu: prawo, które dotyczy powództw. To samo uczynił Justynian.

Pomimo braku pojęciowego procesowa i pozaprocesowa ochrona uprawnień prywatnych była

w Rzymie zjawiskiem niezwykle ważnym.

Proces cywilny stanowił postępowanie sądowe, którego celem było ustalenie i

urzeczywistnienie spornych praw podmiotowych. Ochrona praw podmiotowych była także

realizowana poza postępowaniem sądowym. Stąd proces w szerszym znaczeniu obejmował

także czynności postępowania niespornego.

W okresie rozwoju i wzrostu systemu prawnego w Rzymie nie było generalnej ochrony

procesowej istniejących uprawnień, ale ochrona była zindywidualizowana i pozostawiona w

dużej mierze do uznania pretorów. Pretorzy mogli tej ochrony udzielać w sytuacji, gdy

obowiązujące prawo jej nie przewidywało, mogli też odmówić udzielenia ochrony w sytuacji,

gdy istniała formalna podstawa dla tej ochrony, ale w mniemaniu pretora zgłoszone

roszczenie na tę ochronę nie zasługiwało. Ich edykty były zapowiedziami rozszerzenia lub

zawężenia ochrony procesowej.

W tym stanie rzeczy obywatela rzymskiego interesowało, czy w swojej konkretnej sprawie

uzyska u pretora ochronę i o jaki środek ochrony może się ubiegać. Z takim też pytaniem szło

się po poradę do uczonego jurysty.

Sposób rozumowania był tu następujący: otrzymam ochronę procesową – więc mam

uprawnienie.

2. Rozwój historyczny procesu rzymskiego

Początkowo jedynym sposobem dochodzenia praw prywatnych była pomoc własna. W miarę

wzmacniania władzy państwowej wprowadzano w to miejsce pomoc państwową. Funkcję tę

przejęły sądy, a postępowanie prywatne występowało w dwóch odmianach:

1. Postępowanie zwyczajne (iudicum privatum) przeszło przez dwa etapy rozwoju:

−postępowanie legisakcyjne (legis actio) – znane już w Ustawie XII Tablic, do początku

II w. p.n.e. było jedynym rodzajem procesu cywilnego. Bardzo formalistyczny.

−postępowanie formułkowe (per formulas) – funkcjonowało obok procesu

legisakcyjnego do początku pryncypatu. Po zniesieniu procesu legisakcyjnego stało się

jedyną formą postępowania. Stosowany był tam, gdzie proces legisakcyjny nie był

dopuszczalny, zwłaszcza w sporach pomiędzy Rzymianami a cudzoziemcami.

Znamienną cechą postępowania cywilnego był jego podział na dwie fazy:

−przygotowawczą (in iure) – odbywała się przed przedstawicielami władzy państwowej,

– 13 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−rozstrzygającą (apud iudicem) – toczyła się w późniejszym czasie i na innym miejscu

przed sędzią prywatnym lub przed kolegium sędziowskim.

Istota dwufazowości postępowania – władca nie mógł zająć się rozstrzygnięciem każdej

sprawy – zapoznawał się ogólnie z istotą sporu, eliminował spory pozorne i dopiero poważne

kierował do dalszego postępowania. Podział postępowania był kompromisem pomiędzy

autorytetem państwa a udziałem czynnika społecznego w wymiarze sprawiedliwości.

2. Postępowanie nadzwyczajne (cognito extra ordinem) pojawiło się w u schyłku

pryncypatu, a w II połowie III w. wyparło stopniowo postępowanie zwyczajne. W okresie

dominatu postępowanie kognicyjne stało się jedynym sposobem cywilnego postępowania

sądowego. Z czasem proces kognicyjny stał się zwyczajnym środkiem postępowania. Było to

postępowanie jednolite.

3. Pomoc własna i jej ograniczenia

W okresie przedpaństwowym główną formą dochodzenia roszczeń prywatnych była pomoc

własna, realizowana siłami zainteresowanej osoby. Państwo rzymskie niektóre z przejawów

pomocy własnej tolerowało lub legalizowało, inne zaś stanowczo zwalczało.

Pomoc własna realizowana była w postaci:

−obronnej (defensywnej) – zmierzającej do utrzymania istniejącego stanu rzeczy –

obrona konieczna. Jej dopuszczalność została poświadczona m.in. przez Paulusa, który

stwierdził iż „Wszystkie ustawy i wszystkie prawa pozwalają bronić się przed siłą przy

pomocy siły.”

Wolno ją było stosować tylko dla ochrony a nie dla zemsty, ponadto siła, przed którą

wolno się broni, powinna być poważna, bezpośrednia i bezprawna.

−zaczepnej (ofensywnej) – zmierzającej do zmiany istniejącego stanu rzeczy. Ta forma

pomocy własnej, zwana samopomocą, była groźnym zjawiskiem społecznym.

U schyłku republiki stosowanie samopomocy stało się problemem państwowym dużej

wagi. Świadczy o tym wydanie ustaw w sprawie przemocy w życiu publicznym i

prywatnym. Ustawy te operowały surowymi sankcjami karnymi takimi jak przepadek

mienia, infamia. Głośny „dekret boskiego Marka” groził wierzycielom, którzy

dochodzili by należności drogą inną niż sądową – utratą tych należności.

W Digestach Justyniana została podniesiona do rangi ogólnej zasady prawnej

wypowiedź Paulusa, iż ochrona prawa należy do władzy, a nie od poszczególnych osób,

bo przez prywatne działanie powstaje tylko okazja do większego zamieszania.

Uczestnicy sporu, którzy nie chcieli uciekać się do pomocy własnej nie musieli koniecznie

domagać się pomocy państwowej. W Rzymie dopuszczalne było powołanie w drodze

nieformalnego porozumienia (kompromisu), prywatnej osoby, która podejmowała się

rozstrzygnięcia sporu w charakterze arbitra. Kompromis umożliwiał szybkie i łagodne

rozwiązanie sporu ludziom dobrej woli ale też uchylanie się od rozgłosu i kontroli społecznej

w normalnym procesie.

4. Charakterystyka procesu legisakcyjnego

Proces legisakcyjny – chronologicznie pierwszy rodzaj procesu cywilnego. Nazwa legis

actiones pochodzi od słów lex iactio (związany z ustawami). Postępowanie mogło być

– 14 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

wszczęte tylko na podstawie ustaw. W procesie mogli brać udział tylko obywatele rzyscy.

Proces ten składał się z dwóch faz:

−przygotowawcza (in iure) – odbywała się przed przedstawicielami władzy państwowej,

−rozstrzygająca (apud iudicem) – toczyła się w późniejszym czasie i na innym miejscu

przed sędzią prywatnym lub przed kolegium sędziowskim.

Postępowanie charakteryzowało się ścisłym formalizmem. Opierało się o wygłaszane

formułki. Istotne było zastosowanie określonych słów, symbolicznych gestów, czynności.

Najmniejsze uchybienie powodowało nieważność dokonywanego aktu. Jeśli strona dopuściła

się najdrobniejszej pomyłki w wygłaszanej formule słownej – przegrywała proces, a już

wtedy funkcjonowała zasada, że nie wolno się procesować dwa razy o to samo. Żądanie

podowa mniej lub więcej niż wynosiła rzeczywista wartość roszczenia skutkowało

oddaleniem powoda.

Powód musiał opierać swoje roszczenie na formule skargi, tzw. legis actio.Proces

legisakcyjny toczył się wg pięciu sposobów postępowania. Trzy z nich należały do

postępowania rozpoznawczego. Miały na celu doprowadzenie do postępowania apud

iudicem i rozstrzygnięcia sporu przez sędziego:

−legis actio sacramento – postępowanie z ustanowieniem zakładu pieniężnego. legis actio

per iudicis arbitrive postulationem – postępowanie poprzez żądanie wyznaczenia arbitra

lub sędziego

−legis actio per conditionem – postępowanie przez zapowiedzenie terminu nowej rozprawy

Pozostałe dwa sposoby stanowiły rodzaje postępowania egzekucyjnego:

−legis actio per manus iniectionem – postępowanie przez położenie ręki

−legis actio per pignoris capionem – postępowanie przez zabranie zastawu.

Usunięcie procesu legisakcyjnego następowało ostrożnie. W 17 r.n.e. ustawy julijskie

wprowadziły proces formułkowy.

5. Rodzaje legis actiones

Postępowanie rozpoznawcze

Legis actio sacramento – Sacramentum to rodzaj zakładu procesowego. Pierwotnie strony

wpłacały sacramentum do skarbca świątyni. Strona, która przegrała – traciła sacramentum.

Wg Gaiusa sacramentum to suma, którą strony składały, a w razie przegranej – traciły na

rzecz państwa. Jeśli strona nie miała sacramentum – traciła ochronę prawną.

−legis actio sacramento in rem – forma dochodzenia praw do władztwa nad rzeczami, a

zwłaszcza prawa własności. Strony dotykały przedmiot sporu laską, wypowiadały

określoną formułę i dochodziło do ustanowienia sporu.

−legis actio sacramento in personam – forma pozwalająca dochodzić roszczeń o

charakterze osobistym, np. od niesolidnych dłużników. Celem postępowania było

rozstrzygnięcie, czy pozwany ponosił odpowiedzialność i czy był dłużnikiem.

Legis actio per iudicis arbitrive postulationem – sposób dochodzenia roszczeń określonych

ustawami, stosowany również w sprawach działowych. Powód stwierdzał przed pretorem iż

pozwany jest mu dłużny pewną sumę pieniężną lub rzecz.

Legis actio per condictionem – umożliwiał dochodzenie roszczeń opiewających na ściśle

oznaczoną sumę pieniężną lub ściśle oznaczoną rzecz. Powód twierdził przed pretorem, że

pozwany jest mu winien określoną: sumę pieniędzy lub rzecz.

– 15 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Postępowanie egzekucyjne

Legis actio per manus iniectionem – jeśli zasądzony nie wykonał wyroku dobrowolnie w

ciągu 30 dni, powód mógł przeprowadzić egzekucję osobistą. Doprowadzał zasądzonego

przed pretora, kładł na nim rękę i wypowiadał przepisaną formułę przez co uzyskiwał nad nim

pełną władzę. Mógł pozwanego więzić w swoim domu przez 60 dni, po tym czasie sprzedać

w niewolę, nawet zabić. Z czasem wprowadzono praktykę odpracowania długów.

Legis actio per pignoris capionem – pozasądowe zajęcie rzeczy dla zabezpieczenia roszczeń

wierzyciela i zmuszenia dłużnika do świadczenia należności. Forma ta możliwa była w

nielicznych przypadkach z zakresu prawa publicznego i sakralnego (np. o zapłatę żołdu).

6. Przebieg postępowania w procesie legisakcyjnym

Proces legisakcyjny toczył się w dwóch fazach. Pierwszą fazę postępowania wszczynał

powód poprzez wezwanie pozwanego przed magistraturę

−in ius vocatio. Wezwanie miało charakter ustny i prywatny. Jeśli pozwany nie chciał się

stawić dobrowolnie, powód mógł, zgodnie z Ustawą XII Tablic, doprowadzić go siłą.

−vadimonium – na podstawie porozumienia z powodem, iż określonego dnia pozwany

pojawi się przed magistraturą, mógł pozwany dać poręczyciela (vindex).

Stwierdzenie sporu następowało wówczas, gdy strony zgadzały się na zastosowanie formuły

przepisanej prawem. Najpierw więc sprawdzano, czy dla spornego roszczenia może być

udzielona legis actio. Gdy okazywało się, że nie – następowało oddalenie powoda.

Gdy pozwany uznał roszczenie powoda zachodziła tzw. confessio in iure – uważano go za

zasądzonego. Gdyby pozwany unikał wdania się w spór – stawał się indefendus, i wówczas

wdrażano przeciw niemu egzekucję.

Tylko wówczas, gdy pozwany zaprzeczał pretencjom powoda następowało stwierdzenie

sporu. W takim przypadku strony procesowe wypowiadały uroczyste formuły procesowe i

wykonywały przepisane prawem gesty, stosownie do wymogów poszczególnych sposobów

postępowania.

Ta pierwsza faza kończyła się stwierdzeniem sporu – litis contestatio, dokonywanym w

drodze oświadczenia stron Postępowanie w drugiej fazie (apud iudicem) rozpoczynało się po

upływie określonego terminu przed sędzią wybranym przez strony przy udziale magistratury

w pierwszej fazie postępowania.

Sędzia po relacji świadków o tym, co miało miejsce in iure, przeprowadzał nieformalne

postępowanie dowodowe i wydawał ustny wyrok (sententia), od którego nie było odwołania.

W razie niestawienia się jednej ze stron sędzia wydawał wyrok po południu na korzyść strony

obecnej.

Wyrok otwierał zwycięskiemu powodowi możliwość przeprowadzenia postępowania przy

zastosowaniu legis actio per manus iniectionem.

7. Charakterystyka procesu formułkowego

Proces formułkowy był normalną formą ochrony praw prywatnych w okresie od ostatniego

stulecia republiki i przez cały czas pryncypatu. Był procesem dwustopniowym, dostępnym

– 16 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

również dla nieobywateli, daleko mniej formalistycznym od procesu legisakcyjnego. Nazwa

procesu pochodzi od sformułowania „procesować się za pomocą formułek”.

Proces formułkowy przejął od postępowania legisakcyjnego podział na fazy in iure oraz apud

iudicem. W postępowaniu in iure mogły przedstawiać swoje racje w sposób nieformalny.

Postępowanie w drugiej fazie toczyło się przed sędzią prywatnym i mogło mieć charakter

postępowania ustawowego albo opartego na władzy urzędnika republikańskiego.

Podobnie jak w procesie legisakcyjnym – i tu konieczna była ich równoczesna obecność – bez

tego postępowanie przed pretorem nie mogło się rozpocząć.

Rola pretora była bez porównania ważniejsza niż w procesie poprzednim. Miał on możliwość

wpływu na redakcję pisemnej formułki. Ustalając jej treść mógł skutecznie udzielać ochrony

prawnej pewnym roszczeniom w takim zakresie, jaki odpowiadał ówczesnemu poczuciu

sprawiedliwości i słuszności. Formułka redagowana przez pretora na piśmie była następnie

wręczana stronom. Przez wręczenie formułki dochodziło do nawiązania sporu (litis

contestatio).

W procesie formułkowym wprowadzona została przez pretora innowacja w postaci editio

actionis – czyli obowiązku uprzedzenia kandydata na pozwanego o zamiarze wytoczenia mu

procesu.

Korzystną cechą procesu formułkowego było porzucenie formalistyki słownej i

obrzędowej, co znacznie zmniejszało niebezpieczeństwo pomyłek formalnych. Innym

udogodnieniem dla stron było umożliwienie ustanowienia zastępstwa procesowego. Ponadto

proces ten przyniósł rozszerzenie możliwości ochrony praw prywatnych. Był dostępny dla

nieobywateli, zapewniał ochronę procesową właściwie w każdej sytuacji życiowej,

zasługującej na to według uznania magistratury.

8. Budowa formułki pretorskiej

Formułka procesowa tworzona przez pretora pod koniec pierwszej fazy procesu cywilnego,

zawierała wszystkie informacje, niezbędne do dalszego prowadzenia procesu. Na jej

podstawie sędzia mógł albo zasądzić pozwanego, albo go uwolnić. Na formułce oparte było

każde powództwo. Formułka mogła składać się z kilku części:

Części zwyczajne wystarczały do ujęcia prostych i typowych sytuacji procesowych.

Nominatio – wyznaczenie sędziego, które pretor umieszczał na początku formułki.

Intentio – żądanie powoda, które obejmowało przedmiot żądania oraz podstawę skargi.

Intentio mogła być oznaczona (intentio certa) albo nieoznaczona (intentio incerta).

Condemnatio – część formułki, w której sędzia otrzymywał władzę zasądzenia lub

uwolnienia pozwanego. W formułce procesowej rozróżniano condemnatio certa (podawała

określoną sumę pieniężną) i condemnatio incerta (kwotę ustalał sąd).

Demonstratio – część formułki zawierająca zwięzły opis stanu faktycznego, na którym

opierało się żądanie powoda. Część tę umieszczano przed intentio.

Adjudicatio – część formułki, która pozwalała sędziemu przysądzić rzecz jednej ze stron.

Występowała przy skargach działowych do których należały skargi o: zniesienie

współwłasności, podział majątku spadkowego, ustalenie granic pomiędzy nieruchomościami.

Części nadzwyczajne – dodatkowe klauzule, mające zapewnić stronom skuteczniejszą

ochronę procesową. Dodatkowa klauzula zawarta w formułce zwała się: praescriptio pro

actor (w interesie powoda) lub praescriptio pro reo (w interesie pozwanego).

– 17 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Exceptio– część formułki umieszczana w interesie pozwanego, zawierająca zarzut procesowy.

Pozwany powoływał się w niej na nową okoliczność, która stanowiła „wyjątek” od nakazu

zasądzenia zawartego w condemnatio i paraliżowała twierdzenie zawarte w intentio.

Replicatio – klauzula, za pomocą której powód odpiera zarzut procesowy zawarty w exceptio.

9. Pojęcie i rodzaje powództw – actiones

Termin actio stosowano w znaczeniu formalnym (czynność procesowa) oraz materialnym

(prawo skargi powoda). Wg Gaiusa actio to prawo sądowego dochodzenia tego, co się komu

należy. Każde uprawnienie było chronione odrębnym powództwem. Do najważniejszych

należą:

Actiones in rem – actiones in personam –Actiones in rem służyły do ochrony

bezwzględnego władztwa nad rzeczami i kierowały się przeciw przeciw komukolwiek, kto

naruszył uprawnienia powoda. Actiones in personam miały charakter względny,

sankcjonowały osobiste uprawnienia wierzycieli przeciw dłużnikom.

Actiones perpetuae – actiones temporales – powództwa dawnego prawa cywilnego miały

charakter „wieczysty” (perpetuae), podczas gdy późniejsze tworzono z reguły jako

„czasowe”, czyli skuteczne tylko do określonego z góry terminu.

Actiones civiles – actiones honorariae –actiones civiles nawiązywały do ius civile, przede

wszystkim do Ustawy XII Tablic, innych ustaw, prawa zwyczajowego. Actiones honorariae

opierały się na prawie pretorskim. Można wśród nich wyróżnić:

−actiones utiles – skarga „analogiczna”, odnoszona do sytuacji, które dotychczas nie

korzystały z ochrony, jej celem było rozszerzenie granic ochrony procesowej.

−Powództwo ze zmianą podmiotów – powództwo analogiczne prowadzące do powstania

praktyki zastępstwa procesowego lub wprowadzenia odpowiedzialności zwierzchnika

familijnego za zobowiązania zaciągnięte przez osoby alieni iuris

−actiones ficticiae – gdy pretor chciał pomóc osobom, którym zdarzyły się sytuacje bliskie

przewidzianym w ius civile, (ale nie identyczne, bo brakowało jakiegoś elementu) tworzył

formułkę z elementem fikcji, a sędziemu polecał przyjąć brakujący element za istniejący.

−actiones in factum conceptae – w takiej formułce zawarty był opis tego co się zdarzyło z

poleceniem dla sędziego, ażeby sprawdził stan faktyczny i w zależności od

przeprowadzonego postępowania dowodowego – wydał wyrok.

10. Postępowanie in iure w procesie formułkowym

Postępowanie prowadziły same strony. Bez ich obecności proces in iure nie mógł się

rozpocząć. Wszczęcie procesu i wezwanie pozwango przed pretora (in ius vocatio) leżało po

stronie powoda.

Wezwanie było prywatne i ustne, musiało być dokonane w miejscu publicznym. Jeżeli

wezwany nie posłuchał, zainteresowany mógł doprowadzić go in ius przy użyciu siły.

Chorym i starcom trzeba było zapewnić skromny środek transportu. Pretor wprowadził

obowiązek pozasądowego uprzedzenia, w jakiejkolwiek formie, kandydata na pozwanego o

zamiarze wytoczenia procesu (editio actionis).

Z czasem wprowadzono ograniczenia w sposobie wzywania in ius vocatio – nie można było

wzywać urzędników, kapłanów, sędziów w trakcie sprawowania funkcji, uczestników

– 18 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

orszaków ślubnych, pogrzebowych. Rodziców oraz patronów można było wzywać tylko za

zgodą pretora.

Od siłowego doprowadzenia chroniła pozwanego interwencja vindexa, który gwarantował

stawienie się w późniejszym czasie. Vindex ponosił jednak surowe konsekwencje

nieuzasadnionej interwencji.

Przeciwko osobom, które nie reagowały na wezwanie – pretor wprowadził powództwo o karę

prywatną na rzecz powoda. Tym, którzy złośliwie uchylali się od wezwania – groziło zajęcie

majątku w całości i jego sprzedaż celem zaspokojenia wierzytelności. Dla uniknięcia tych

skutków rozwinęła się praktyka vadimonium – przyrzeczenie stawienia się w określonym

terminie przed sądem pod rygorem zapłaty przeciwnikowi oznaczonej z góry sumy pieniężnej

– kary za niestawiennictwo.

Zdarzało się że już w pierwszej fazie dochodziło do zakończenia sporu na skutek:

−denegatio actionis – odmowa ochrony procesowej,

−confessio in iure – przyznanie się do winy, które kończyło postępowanie i było

podstawą do przeprowadzenia egzekucji.

−iusiurandum – wyjaśnianie sporu za pomocą przysięgi,

−transactio – ugoda.

Jeśli pozwany podjął obronę (przez negację, exceptio), pretor mógł zebrać wyniki

postępowania w postać formułki procesowej. Postępowanie in iure kończył akt litis

contestatio – formalne utwierdzenie sporu. W akcie tym ustalano treść sporu, podstawę

prawną roszczenia oraz naturę i wartość przedmiotu sporu. Na koniec powód w obecności

pretora wręczał pozwanemu formułkę. Z chwilą dokonania litis contestatio strony poddawały

się wyrokowi sędziego prywatnego, mającemu zapaść w dalszej części postępowania.

11. Obrona pozwanego w procesie formułkowym

W wypadku, kiedy pretor zakwalifikował spór do sądowego rozstrzygnięcia, pozwany, po

zapoznaniu się z roszczeniem i jego podstawą prawną mógł wybrać różne sposoby

zachowania:

Confessio in iure –uznanie roszczenia powoda winno być dokonane wyraźnie, w obecności

powoda. Wskutek tego pozwany był traktowany tak jak zasądzony i mógł być poddany

egzekucji. Przy skargach o określoną sumę pieniędzy uznanie powództwa definitywnie

kończyło postępowanie. W przypadku gdy przedmiot sporu nie był oszacowany – proces

toczył się dalej celem oszacowania wartości przedmiotu sporu.

Indefensio – mogło zdarzyć się, że pozwany stawił się na wezwanie, ale w stadium in iure

zachowywał się biernie – nie współdziałał przy próbach likwidacji sporu, nie podejmował

obrony. W procesie rzymskim taka sytuacja była kłopotliwa, ponieważ potrzebne było

współdziałanie obu stron. Aby nie dopuścić do hamowania biegu wymiaru sprawiedliwości –

pozwany poddawany był pośredniemu naciskowi:

− przy actiones in rem istniała swoboda w podejmowaniu sporu, ale w przypadku jej

zaniechania – pretor tymczasowo wydawał rzecz sporną w ręce powoda. W ten sposób

pogarszała się sytuacja pozwanego, który swych ewentualnych praw mógł dochodzić w

nowym procesie.

− przy actiones in personam istniał obowiązek wdawania się w spór. Nie wdający się w

spór narażał się bezpośrednio na egzekucję osobistą lub majątkową.

– 19 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Negatio – w stadium in iure pozwany mógł wdać się w spór zaprzeczając, że istnieje

podstawa skargi wniesionej przez powoda. Na powoda spadał ciężar przeprowadzenia

dowodu. W przypadku bezpodstawnego negatio pozwany narażał się na zasądzenie w

podwójnej wysokości.

Exceptio – forma wdania się w spór polegająca na przeciwstawieniu żądaniu powoda

pewnych okoliczności, które w danym wypadku albo znosiły roszczenia albo je zmniejszały.

Takie działanie nazywano wniesieniem zarzutu procesowego.

12. Litis contestatio i jej skutki

Litis contestatio – akt procesowy, kończący postępowanie in iure.

Wprocesie legisakcyjnym było to formalne utwierdzenie sporu, dokonywane w obecności

pretora. Strony procesowe wzywały świadków słowami testes estote i wobec nich recytowały

przepisane formułki słowne.

Wprocesie formułkowym – akt dokonywany pomiędzy stronami a pretorem – pretor w

imieniu państwa udzielał ochrony procesowej na zasadach określonych w formułce. Strony

przyjmowały te warunki i tym samym zawierał ze sobą rodzaj układu procesowego.

W procesie kognicyjnym –litis contestatio dokonywano na początku procesu, po

przedstawieniu roszczeń powoda, nie powodował0 konsumpcji skargi powodowej

Skutki litis contestatio:

−Konsumpcja uprawnienia do wniesienia powództwa – najważniejszy skutek – powód

nie mógł w tej samej sprawie w przyszłości wnieść powództwa – jego uprawnienie, na

którym opierała się dotychczasowa skarga, wygasło w momencie litis contestatio

−Zamiana dotychczasowego stosunku prawnego – w wyniku doprowadzenia sprawy

do litis contestatio w miejsce dotychczasowego roszczenia powoda powstawało nowe

uprawnienie, polegające na możliwości uzyskania pod koniec fazy apud iudicem

wyroku opartego na treści formułki procesowej. Pozwany odpowiadał za stwierdzenie

sporu, a nie z poprzedniego zobowiązania.

−Przekształcenie pierwotnego roszczenia, niezależnie od tego, jaki miało charakter

na roszczenie pieniężne.

−Roszczenia o charakterze osobistym, które z zasady w razie śmierci uprawnionego nie

przechodziły na spadkobierców, po litis contestatio stawały się dziedziczne.

− Orzeczenie sędziego dotyczyło stanu faktycznego, jaki istniał w chwili litis contestatio,

np. roszczenie dotyczące zapłaty długu, istniejącego w momencie litis contestatio – jeśli

nawet pozwany uiścił cały dług, ale po litis contestatio – musiał być zasądzony.

13. Postępowanie in iudicio (apud iudicem)

Postępowanie w drugiej fazie procesu cywilnego było ustne, jawne i wolne od formalności.

Kierował nim sędzia prywatny powołany przez magistraturę do rozstrzygnięcia danej

konkretnej sprawy. Obecność stron nie była już obowiązkowa. Jeśli jedna ze stron nie stawiła

się z nieusprawiedliwionej przyczyny, sędzia rozstrzygał spór na korzyść strony obecnej.

– 20 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Istotną częścią fazy apud iudicem było postępowanie dowodowe prowadzone przed sędzią

przez strony. Ciężar przeprowadzenia dowodu dotyczył powoda, w odniesieniu do faktów, na

których opierał on swą skargę. Jeśli pozwany podnosił exceptio – ciężar udowodnienia

podniesionego zarzutu spoczywał na pozwanym w procesie. Dowodami mogły być: zeznania

świadków, opinie biegłych, dokumenty, oględziny, domniemania. Najbardziej

rozpowszechnionym dowodem były zeznania świadków. W procesie cywilnym nie było

powszechnego obowiązku zeznawania w charakterze świadka (poza świadkami formalnych

czynności prawnych).

Sędzia miał swobodę co do oceny wartości i wiarygodności materiału dowodowego. Jednak

treść formułki uprawniała go jedynie: bądź do zasądzenia bądź do uwolnienia pozwanego. W

żadnym wypadku nie mógł zasądzić powoda. Ponadto przy powództwach o przedmiocie

określonym z góry, oszacowanie wartości, chociaż należało do sędziego, było ograniczone

przez pretora, który narzucał pewne ograniczenia co do wysokości.

Pluris petito – Nadmierne żądanie ze strony powoda – w przypadku pluris petitio sędzia nie

mógł po prostu zredukować żądania powoda, ale musiał uwolnić pozwanego i to ze skutkiem

definitywnym, ponieważ w litis condemnatio następowała konsumpcja procesowa.

Iudicia bonae fidei – Powództwa oparte na „dobrej wierze” – Sędzia miał tu alternatywę:

uwolnić pozwanego albo zasądzić go na to, co wynikało nie tylko z umowy stron, ale również

z okoliczności ubocznych, jakie winno się brać pod uwagę między uczciwymi ludźmi.

Wymóg kondemnacji pieniężnej i jego złagodzenie (condemnatio pecuniaria) – sędzia

mógł zasądzić pozwanego tylko na zapłacenie kwoty pieniężnej, nawet, gdy przedmiotem

sporu były takie dobra jak niewolnik, grunt, dzieła sztuki. Niedogodności condemnatio

pecuniaria łagodziła formula arbirtaria – możliwość wezwania pozwanego do spełnienia

roszczenia przed wydaniem wyroku. Jeśli pozwany nie posłuchał – sędzia przystępował do

oszacowania, ale aby wzmocnić nacisk na opornego pozwanego – do oszacowania dopuszczał

powoda.

Postępowanie apud iudicem kończył normalnie wyrok, który nazywano sententia lub

iudicatum. Sprawa rozstrzygnięta wyrokiem zwała się res iudicata.

Sędzia mógł uchylić się od obowiązku wydania wyroku, jeśli oświadczył pod przysięgą, że

sprawa jest dla niego niejasna. Jeśli skorzystał z tej możliwości – powoływano innego i przed

nim ponawiano drugą fazę postępowania.

14. Wyrok i jego prawomocność

Wyrok nazywa się w źródłach sententia lub iudicatum. Sprawa rozstrzygnięta wyrokiem

nazywała się res iudicata.

Postępowanie apud iudicem kończył normalnie wyrok. Sędzia był zobowiązany do wydania

wyroku, jednak mógł się od tego obowiązku uchylić, jeżeli oświadczył pod przysięgą, że

sprawa jest dla niego niejasna. W takiej sytuacji powoływano innego i przed nim ponawiano

drugą fazę postępowania.

Ogłoszenie wyroku nie wymagało żadnych formalności – ani sformułowania na piśmie ani

uzasadnienia. Treść wyroku musiała mieścić się w granicach uprawnień zawartych w

formułce. W najczęstszych przypadkach, gdy chodziło o należności, treścią wyroku było

zasądzenie lub uwolnienie pozwanego. W powództwach działowych wyrok miał charakter

kształtujący nowy stosunek prawny.

– 21 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Z chwilą wydania wyroku gasła władza sędziego, był on powołany tylko do rozpatrzenia tej

jednej sprawy. Ani ten sędzia ani inny organ jurysdykcyjny, nie mógł już zmienić ani

poprawić zapadłego orzeczenia, ponieważ w tamtym czasie postępowanie było

jednoinstancyjne. Wyrok miał na celu definitywnie zakończyć sprawę sporną.

Wyrok mógł być z różnych przyczyn nieważny, np. z powodu zaburzenia umysłowego

sędziego czy przekroczenia przezeń uprawnień zakreślonych w formułce. Taki wyrok nie

wywierał skutków prawnych, ale jeżeli został wykonany – nie można było już żądać zwrotu

dokonanej zapłaty.

Mogło też się zdarzyć, że wyrok był formalnie poprawny, ale w treści krzywdzący w

oczywisty sposób jedną ze stron. Dopóki nie wykształciła się apelacja – można było

paraliżować skutki wykonania wyroku poprzez kwestionowanie zasadności powództwa

egzekucyjnego.

Zarządzenie egzekucyjne pretora można było paraliżować za pomocą intercessio –

sprzeciwem magistratury wyższej lub równej, konsula, innego pretora czy trybuna ludowego.

W wyjątkowych przypadkach można było wyjednać u pretora anulowanie skutków

postępowania i wyroku w drodze pozaprocesowego środka ochrony tzw. restitutio in

integrum.

Sędzia, który ze swojej winy wydał wyrok nieprawidłowy podlegał osobistej

odpowiedzialności za straty poniesione przez stronę poszkodowaną w podwójnej wysokości.

15. Egzekucja osobista

Egzekucja była postępowaniem mającym na celu przymusowe wykonanie wyroku. Podstawą

egzekucji był prawomocny wyrok lub uznanie powództwa przez pozwanego.

Gdy pozwany po upływie 30 dni od wydania wyroku nie zaspokoił roszczeń powoda

dobrowolnie, powód mógł wdrożyć specjalne powództwo zwane actio iudicati, co prowadziło

do nowego procesu.

Jeśli pozwany uznał wyrok – pretor upoważniał powoda do rozpoczęcia egzekucji. Pozwany

mógł jednak podjąć obronę, np. zakwestionować wyrok, zarzucić mu nieważność, lub

powodowi podstęp w działaniu. Takie działanie było możliwe, ale ryzykowne – pretor w

postępowaniu apud iudicem dopuszczał zbadanie stanu faktycznego – a w przypadku

stwierdzenia przez sędziego bezpodstawnego kwestionowania wyroku pozwany był

zasądzany na sumę dwukrotnie wyższą od zasądzenia orzeczonego w poprzednim wyroku.

Egzekucje w rzymskim procesie cywilnym egzekucja mogła mieć postać egzekucji osobistej

lub majątkowej.

Egzekucja osobista

Po dokonanej confessio albo po ponownym zasądzeniu na podstawie actio iudicati pretor

upoważniał powoda do rozpoczęcia egzekucji. Normalnym środkiem egzekucyjnym pozostała

po dawnemu możliwość zabrania dłużnika do więzienia prywatnego (do domu powoda) aż do

czasu zapłaty lub do odpracowania długu. Wobec niemajętnych dłużników odpracowywanie

długu było jedynym sposobem. Oddany powodowi niewypłacalny dłużnik doznawał

ograniczenia w zakresie stanu wolności i był zaliczany to kategorii tzw. półwolnych.

– 22 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

16. Egzekucja majątkowa

Egzekucja majątkowa (venditio bonorum) rozpoczynała się od publicznej informacji o

egzekucji i decyzji pretora o wprowadzeniu wierzyciela w posiadanie majątku dłużnika (aby

zabezpieczyć majątwk dłużnika przed rozproszeniem i powiadomić innych wierzycieli o

otwarciu postępowania).

Egzekucja miała charakter uniwersalny (obejmowała cały majątek dłużnika), ponadto, choć

spowodowana przez jednego wierzyciela – miała doprowadzić do równomiernego

zaspokojenia wszystkich. Venditio bonorum była silnym środkiem presji na dłużnika i jego

bliskich i jej wizja prowadziła często od dobrowolnego zaspokojenia dłużnika.

W tym celu pozostawiano okres 30 dni od ogłoszenia egzekucji dla dłużników żyjących i 15

dni dla zmarłych. Jeżeli te terminy upłynęły bezskutecznie – na dłużnika spadała niesława

(infamia), stawał się bankrutem, a wierzyciele przystępowali do drugiej fazy egzekucji.

Wierzyciele wybierali ze swego grona przedstawiciela, który sporządzał zestawienie majątku

i obciążeń dłużnika i cały majątek sprzedawał w drodze prywatnej licytacji. Nabywca majątku

dłużnika (bonorum emptor) wchodził w miejsce dłużnika z tym ograniczeniem, że za długi

odpowiadał w proporcji ustalonej na licytacji i tylko wobec wierzycieli, którzy brali udział w

postępowaniu egzekucyjnym. Dłużnik, który dopuścił do vendito bonorum, wychodził z tej

egzekucji zawsze zrujnowany i z ujmą na honorze. Nadto ciążyły na nim nadal te

wierzytelności, których nie zaspokojono w licytacji.

Ograniczenia egzekucji majątkowej

Cessio bonorum – złagodzenie egzekucji w stosunku do dłużników, którzy popadli w

trudności nie ze swojej winy. Dłużnik mógł uzyskać u pretora zezwolenie na dobrowolne

odstąpienie majątku. Majątek ten podlegał sprzedaży, ale dłużnik nie podlegał egzekucji

osobistej ani infamii. Sprzedawano poszczególne elementy majątku dłużnika, aż do

zaspokojenia wierzytelności W ten sposób ukształtowała się egzekucja syngularna.

Beneficium competentiae – normalną venditio bonorum przeprowadzano sprzedając nawet

odzież i konieczne środki żywności. Jednak przy cessio bonorum pozostawiano dłużnikowi

przypadkowegu konieczne środki do życia. Przywilej ten rozszerzał się najdalsze kategorie

osób zasługujących na ochronę np. na męża przy zwrocie posagu, wspólników przy

rozliczeniach z tytułu spółki itp.

17. Zastępstwo stron w procesie rzymskim

Strony procesowe w procesie rzymskim to powód (actor) i pozwany (reus).

Proces legisakcyjny trzeba było prowadzić osobiście. Od tej uciążliwej zasady dopuszczono

z biegiem czasu nieliczne wyjątki np. dla osób chorych umysłowo, czy przebywających w

niewoli. W procesie formułkowym strony mogły w obu fazach postępowania posługiwać się

dobrowolnymi zastępcami, do których zaliczano: kognitorów oraz prokuratorów.

Kognitor (cognitor) był ustanawiany w sposób formalny w obecności przeciwnika

procesowego. Przeciwnik wiedział więc, z kim będzie miał do czynienia w procesie i nie miał

wątpliwości co do istnienia upoważnienia. W prawie justyniańskim kantor znikł zupełnie a na

jego miejsce wszedł prokurator. Kognitor nie stawiał żadnych zabezpieczeń, że strona

zastępowana wykona wyrok. Skutki czynności prawnych dokonanych przez kognitora

odnosiły się do strony zastępowanej.

– 23 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Prokurator (procurator) był z natury swojej funkcji zarządcą majątku zamożnego

Rzymianina. Funkcję zastępcy procesowego pełnił albo w ramach swoich ogólnych

obowiązków zarządcy albo jako zastępca powołany specjalnie do prowadzenia procesu.

Funkcję zastępcy powierzano prokuratorowi w sposób nieformalny, bez obecności

przeciwnika, a czasami występował on nawet bez upoważnienia. Prokurator musiał złożyć

zabezpieczenie, że strona zastępowana uzna ważność wyroku i zatwierdzi jego działania.

Od zastępców procesowych, którzy przejmują w procesie rolę stron należy odróżnić

doradców i pomocników stron w przygotowaniu i przeprowadzaniu procesu. Należeli do nich:

kapłani z kolegium pontyfików, świeccy juryści, mówcy sądowi. W okresie dominatu

adwokatura pełniła funkcję nie tylko pomocników ale i zastępców procesowych.

18. Środki ochrony pozaprocesowej

Postępowanie pozaprocesowe magistratury było nieskomplikowane i sprawne. Na prośbę

zainteresowanego, pretor zapoznawał się ze stanem sprawy, po czym wydawał autorytatywne

zarządzenie. Celem było zapobieganie ewentualnym sporom mogącym powstać w

przyszłości, przygotowywanie i usprawnienie przyszłego postępowania sądowego,

likwidowanie skutków nieprawidłowych orzeczeń sądowych. Do środków ochrony

pozaprocesowej zalicza się:

Stypulacje pretorskie – pretor, na prośbę zagrożonego szkodą, wymuszał na drugiej stronie

stypulacyjne zapewnienie pokrycia ewentualnej szkody. Do pozaprocesowych stypulacji

pretorskich zalicza się stypulację na wypadek szkody grożącej dopiero w przyszłości. Typowe

przypadki obowiązkowych stypulacji pretor zapowiadał w edykcie, a posłuch wymuszał

groźbą odmowy ochrony procesowej.

Missiones – uprawnienie do wprowadzenia zainteresowanej osoby w posiadanie majątku

drugiej osoby, w całości (missio in bona) lub w części (missio in rem) celem przymuszenia jej

do określonego zachowania, np. poddania się egzekucji, brania udziału w postępowaniu

sądowym. Missio składała się z dwóch faz, pierwsza służyła do wywierania nacisku na

opornego. Druga – w przypadku oporu pretor upoważniał zainteresowanego do sprzedaży

majątku i do zaspokojenia się z uzyskanej ceny.

Interdykty (interdicta)– autorytatywne zakazy lub nakazy kierowane do osób uwikłanych w

konflikt. Jeżeli adresat interdyktu zastosował się do niego – postępowanie kończyło się na

tym etapie. Jeśli nie – interdykt stanowił podstawę do wszczęcia procesu. Typowe interdykty

pretorowie ogłaszali w edyktach. Cele ogólne wyrażone są w interdyktach służących do

zachowania porządku publicznego. Cele indywidualne to interdykty z dziedziny: prawa

osobowego, spadkowego, familiarnego.

Restitutio in integrum – środek ochrony, udzielany na prośbę osoby, która w skutek pewnego

zdarzenia prawnego doznała szkody. Celem tego środka było przywrócenie stanu

pierwotnego. Był to środek ostateczny, stosowany wówczas gdy nie było możliwości

zastosowania zwyczajnej ochrony procesowej. Najczęstsze przypadki to restitutio zpowodu

wieku (dla ochrony osób poniżej 25 roku życia), z powodu nieobecności w sprawach

państwowych, z powodu groźby czy błędu przy zawieraniu czynności prawnych.

19. Charakterystyka procesu kognicyjnego

Proces kognicyjny (cognitio extra ordinem) – dosłownie – rozpoznanie poza porządkiem –

to trzecia chronologicznie forma postępowania sądowego.

– 24 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Cechy procesu kognicyjnego:

− pozew miał charakter urzędowy i pisemny. Powód składa pismo do sądu, sąd zapoznaje

się z nim, bada wstępnie stan faktyczny i albo odmawia ochrony procesowej albo

zarządza doręczenie pisma procesowego pozwanemu. Pismo doręcza egzekutor.

− proces kognicyjny był jednolity – odpadła dwufazowość postępowania. Postępowanie

od początku odbywało się przed tą samą osobą. Nawet jeśli właściwy sędzia zlecił

rozpatrywanie sprawy innej osobie – był to tylko zabieg organizacyjny.

− aparat jurysdykcyjny był w całości państwowy. Władza sądownicza była ściśle

spleciona z władzą administracyjną, sędziami byli urzędnicy (od dominatu ujęci w

ścisłe stopnie hierarchii)

− sędzia – urzędnik państwowy i reprezentant władzy, kierował postępowaniem z urzędu i

na zasadzie autorytetu. Rola stron procesu uległa odpowiedniej redukcji. Jednak sędzia

jako urzędnik był krępowany sztywniejszymi przepisami i kontrolą instancyjną

− zmieniło się umiejscowienie i skutki litis contestatio – dokonywano go na początku

procesu, po przedstawieniu roszczeń powoda, i nie powodował konsumpcji skargi

powodowej

− zachwianiu uległa dawna zasada jawności postępowania – miejscem procesu stały się

pomieszczenia zamknięte, do których dostęp był ograniczony

− możliwe było postępowanie zaoczne

− nowością były opłaty sądowe – uiszczano opłaty na rzecz sędziego wg ustalonej taryfy

oraz honoraria na rzecz adwokatów

− zmienił się tryb i charakter postępowania egzekucyjnego – straciło charakter egzekucji

prywatnej – pojawili się urzędnicy egzekucyjni, egzekwujący prawomocne wyroki

− zmieniły się granice władzy sędziego – wyrok nie musiał opiewać na wartość pieniężną.

Sędzia mógł nakazać wydanie rzeczy lub spełnienie świadczenia nie pieniężnego

20. Przebieg postępowania w procesie kognicyjnym

Proces kognicyjny rozpoczynał się wezwaniem do sądu. Powód składał w sądzie pismo

procesowe. Sędzia po zbadaniu dopuszczalności postępowania odmawiał ochrony procesowej

albo zarządzał doręczenie pisma przeciwnikowi. Doręczenia dokonywał urzędnik sądowy.

Pozwany, jeżeli nie spełnił żądania od razu – był zobowiązany złożyć w określonym terminie

odpowiedź na pismo powoda i zagwarantować, że zjawi się na termin i pozostanie do

dyspozycji sądu aż do końca rozprawy. To zobowiązanie wzmacniano przez przysięgę,

poręczenie, areszt.

Możliwe było postępowanie zaoczne już od samego jego początku. Postępowanie toczyło się

nawet bez udziału jednej ze stron, sędzia badał takie dowody, jakie mu dostarczono i mógł

swobodnie rozstrzygnąć sprawę nawet na korzyść nieobecnego. Dopiero nieobecność

obydwóch stron hamowała postępowanie.

Litis contestatio dokonywała się już na początku procesu, po przedstawieniu sprawy przez

powoda i po przeciwstawnym głosie pozwanego.

Wykaz środków dowodowych był zasadniczo taki sam jak w poprzednich procesach

formułkowych. Największe znaczenie zyskały dowody z dokumentów, zwłaszcza

– 25 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

urzędowych. Pozytywną zmianą było rozciągnięcie obowiązku składania zeznań w procesie

cywilnym na wszystkich obywateli.

Złagodzono surowe skutki nadmiernego żądania powoda – sędzia mógł je zredukować,

nakładając przy tym na powoda karę na rzecz przeciwnika. W przypadku gdy sprawdziła się

exceptio – powód nie tracił roszczenia całkowicie – stało się możliwe umniejszenie jego

należności. Odpadła też dawna condemnatio pecuniaria – sędzia mógł zasądzić pozwanego

na wydanie rzeczy spornej i na każde sensowne świadczenie w naturze. Zasądzenie pieniężne

pozostało przy długach pieniężnych i przy należnościach odszkodowawczych.

Wykonanie wyroków przeszło w ręce organów państwowych – odbywało się drogą decyzji

sądowej o dopuszczalności egzekucji. Egzekucję prowadził sądowy organ wykonawczy

(exsecutor). Regułą była egzekucja syngularna. Dłużnikowi zajmowano tyle składników

majątku, ile było potrzeba na pokrycie wierzytelności. Egzekucja osobista była ostatecznym

środkiem nacisku wobec najuboższych. Prywatne więzienia zostały zabronione a w ich

miejsce powstały publiczne więzienia za długi.

21. Apelacja (apellatio)

Rozprawę kończył wyrok sporządzany na piśmie i odczytywany na publicznym posiedzeniu

sądu. Od wyroku istniała możliwość odwołania się do instancji wyższej (organy ochrony

prawnej były hierarchicznie podporządkowane cesarzowi. Apelację wnoszono najpierw do

ogniw pośrednich, a dopiero w ostateczności do cesarza.

Apelacja polegała na tym, że na żądanie co najmniej jednej ze stron procesowych sąd wyższej

instancji rozpatrywał od nowa całą sprawę i rozstrzygał ją nowym wyrokiem. Do tego czasu

wykonanie wyroku niższej instancji pozostawało w zawieszeniu. W postępowaniu

odwoławczym strony mogły wysuwać i powoływać nowe okoliczności.

W zasadzie apelacja była możliwa do dwóch instancji. W przypadkach szczególnych można

było wnieść specjalną prośbę do samego cesarza o nadzwyczajne rozpatrzenie sprawy.

Funkcja apelacji polegała na poprawianiu niesprawiedliwości lub nieumiejętności sądów

niższej instancji. W praktyce apelacja bywała często nadużywana. Sądy niższe, do których

trzeba było wnosić apelacje starały różnymi sposobami odstręczyć od tego strony, a wniesione

apelacje przetrzymywały u siebie. Strony z kolei nadużywały prawa do apelacji dla

przeciągania i gmatwania spraw.

Przeciwko takim praktykom występowali cesarze. Strona, która spowodowała bezzasadną

apelację podlegała wydaleniu z kraju na dwa lata i konfiskacie połowy majątku lub dwuletniej

przymusowej pracy w kopalniach.

– 26 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

III. PRAWO OSOBOWE

1. Zdolność prawna i jej wymogi !!!

Zdolność prawna,to zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków, a więc bycia

właścicielem, dziedzicem, posiadania wierzytelności, długów itp.

Tylko człowiek wolny, obywatel rzymski, przynależny do pewnej rodziny, uczestniczył w

życiu prawnym i posiadał pełną zdolność prawną. Zdolność prawna i jej zakres były więc

uzależnione od pozycji, sytuacji prawnej danej osoby, którą określano mianem status:

−status liberatis – prawo rzymskie rozróżniało ludzi wolnych (liberi) i niewolników

(servi). Wśród wolnych wyróżniano wolno urodzonych (ingenui) i wyzwoleńców (liberti).

−status civitatis – określał pozycję osoby ze względu na obywatelstwo. Wyróżniano:

obywateli rzymskich, Latynów oraz peregrynów.

−status familiae – określał pozycję osoby ze względu na położenie prawne w rodzinie.

Wyróżniano osoby niepodlegające władzy zwierzchniej (sui iuris) i podległe (alieni iuris).

Wpływ na sytuację prawną człowieka wolnego miała także cześć obywatelska. Niesława

(infamia) spadała na obywatela poprzez popełnienie czynu hańbiącego bądź przez zasądzenie

w powództwie zniesławiającym. Dotknięty niesławą doznawał ograniczeń w dziedzinie prawa

publicznego, w procesie cywilnym, w prawie familijnym i spadkowym.

Zakres zdolności prawnej danej osoby mógł ulec zmianie wskutek utraty dotychczasowego

status. Każda zmiana statusu to capitis deminutio (umniejszenie prawa):

−capitis deminutio maxima – na skutek utraty wolności osoba stawała się niewolnikiem,

traciła obywatelstwo oraz pozycję w rodzinie

−capitis deminutio media – konsekwencja kary wygnania, pozbawiała obywatelstwa i

pozycji w rodzinie, ale pozwalała zachować wolność. Osoba stawała się cudzoziemcem

−capitis deminutio minima – wywoływała jedynie skutki w zakresie prawa cywilnego, tj.

zerwanie więzów agnacyjnych

2. Początek i koniec osobowości fizycznej !!!

Zdolność prawna człowieka wolnego, zrodzonego w rodzinie, rozpoczynała się z chwilą

urodzenia. Skutki prawne wywoływało tylko urodzenie żywe. Nie uznawano za osoby płodów

poronionych i takich, które nie miały kształtu ludzkiego. Płód w łonie matki (nasciturus) nie

był uważany za odrębną osobę. Prawo umożliwiało mu jednak (jeśli dziecko urodziło się

żywe), uzyskanie korzyści majątkowych przy zastosowaniu fikcji prawnej o tej treści, że

skutki żywego urodzenia rozciągano wstecz, do wcześniejszego życia płodowego. W ten

sposób nasciturus mógł być np. powołany do dziedziczenia.

Od chwili urodzenia zaczynała się zdolność prawna, ale tylko osób wolnych. Wśród wolnych

następowało dalsze rozróżnienie. Pełna zdolność prawna stawała się udziałem tylko tych,

którzy urodzili się jako obywatele rzymscy i jako osoby sui iuris. Osoby alieni iuris miały

ograniczoną zdolność prawną, przede wszystkim w zakresie stosunków majątkowych.

Koniec zdolności prawnej człowieka następował z chwilą jego śmierci lub na skutek

popadnięcia w niewolę, co było przyrównywane do śmierci cywilnej. Utrata zdolności

– 27 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

prawnej następowała więc wraz z capitis deminutio maxima. Przed radykalnymi skutkami

capitis deminutio maxima chroniły go dwie fikcje:

−postliminium – gdy jeniec wrócił z niewoli – jego prawa odżywały na podstawie prawa

powrotu do poprzedniego miejsca zamieszkania i poprzedniej sytuacji prawnej. W ten

sposób zachowywano ciągłość władzy ojcowskiej, opieki, praw majątkowych. Gasły i

wymagały odnowienia stosunki prawne oparte na faktach, np. małżeństwo, posiadanie.

−fictio legis Corneliae – jeżeli Rzymianin zmarł w niewoli, to na podstawie lex Corneliae

przyjmowano fikcję iż jego śmierć nastąpiła w chwili popadnięcia w niewolę.

Umożliwiało to utrzymanie testamentu zmarłego, bądź w przypadku braku testamentu –

na dziedziczenie beztestamentowa tak, jak po człowieku wolnym.

3. Status libertatis !!!

Status libertatis – położenie prawne człowieka ze względu na jego stan wolności lub niewoli.

Liberi –ludzie wolni – zdolność prawną w prawie rzymskim posiadał tylko człowiek wolny.

W ramach tej grupy istniało dalsze zróżnicowanie. Wg. Gaiusa najistotniejszym było

rozróżnienie ludzi na wolnych z urodzenia oraz na wyzwoleńców. Wolni mieszkańcy państwa

rzymskiego dalej różnili się między sobą ze względu na status civitatis oraz status familiae.

Niewolnicy – niewolnik to serwus, niewolnica to ancilla. Niewolnicy rekrutowali się głównie

z jeńców wojennych i z dzieci urodzonych w niewoli. Niewola była stanem dziedzicznym.

Sytuacja prawna niewolnika była równa zeru, uważano, że są oni rzeczami. Właściciel miał

nad niewolnikiem władzę życia i śmierci. Niewolnik mógł być przedmiotem obrotu

gospodarczego i prawnego, nie posiadał żadnych praw publicznych, nie posiadał zdolności

prawnej. Nie mógł być właścicielem, nie mógł pozywać ani być pozywanym.

Libertini – wyzwoleńcy – to osoby, których niewola zgasła na skutek wyzwolenia, tj. przez

czynność prawną, na podstawie której właściciel nadawał wolność swojemu niewolnikowi.

Ich sytuacja prawna była gorsza od osób wolno-urodzonych. Doznawali oni wielu ograniczeń:

nie mieli dostępu do sprawowania wielu urzędów, dawnemu właścicielowi, który stawał się

jego patronem – wyzwoleniec winien okazywać szacunek i posłuszeństwo.

Półwolni – osoby, według prawa wolne, ale faktycznie doznające ograniczenia w korzystaniu

ze swej wolności. Zalicza się do nich dłużników poddanych egzekucji osobistej, najemnych

gladiatorów, osoby wykupione spod niewoli nieprzyjacielskiej aż do czasu spłacenia sumy

wykupu, dzieci sprzedane przez swoich ojców osobom postronnym na terenie państwa w

specyficzny stan zależności.

4. Powstanie niewoli

Starożytny Rzym przez cały okres swojego istnienia był państwem formacji niewolniczej,

gdzie niewolnicy stanowili podstawową siłę roboczą. Rekrutowali się zwykle z jeńców

wojennych i z dzieci urodzonych w niewoli.

Jeńcy wojenni na ogół stawali się własnością państwa rzymskiego, ale tylko część z nich

była zatrzymywana dla potrzeb publicznych. Przeważnie niewolnicy byli sprzedawani w

prywatne ręce. Ten sposób przeważał w okresie republiki.

Niewola była stanem dziedzicznym, stan ten przechodził na dzieci przez matkę. Dziecko

niewolnicy stawało się niewolnikiem bez względu na to, kto był jego ojcem. Dziecko kobiety

wolnej było osobą wolną. Płód niewolnicy przypadał właścicielowi niewolnicy i powiększał

– 28 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

jego majątek. Jeśli kobieta w czasie ciąży choć przez chwilę pozostawała wolna – wtedy jej

dziecko rodziło się wolne. Po ustaniu wojen zaborczych głównym źródłem dopływu

niewolników było właśnie urodzenie w niewoli.

Ponadto w Rzymie istniały dość liczne możliwości utraty dotychczasowej wolności, ale one

tylko w niewielkim stopniu przyczyniały się do powiększenia liczby niewolników:

Niewolnikiem u wrogów stawał się Rzymianin – jeniec wojenny, ale z zastrzeżeniem „prawa

powrotu”. Sprzedaż niewypłacalnego niewolnika trans Tiberim prowadziła do prawdziwej i

definitywnej niewoli poza granicą państwa, podobnie sprzedaż w niewolę dezerterów i osób

uchylających się od spisu obywatelskiego. Do utraty wolności prowadziły również niektóre

przepisy prawa karnego.

W prawie prywatnym okresu cesarstwa na podstawie uchwały senatu, kobieta wolna, która

utrzymywała stosunki z cudzym niewolnikiem bez zgody jego właściciela – stawała się

niewolnicą tego właściciela. Zgodę na kontynuowanie współżycia wyjednywały niekiedy

poprzez umowę tej treści iż dzieci z tego związku będą niewolnikami tego właściciela. Z

czasem to urządzenie zostało jednak zniesione, jako niegodne.

5. Położenie prawne niewolników

Niewolnik to servus, niewolnica to ancilla, a właściciel niewolnika to dominus. Władza pana

nad niewolnikiem to potestas. Prawnicy rzymscy zastanawiali się jak zakwalifikować

niewolnika – czy do osób, czy do rzeczy. Sytuacja prawna niewolnika była równa zeru i

uważano, że niewolnicy są po prostu rzeczami. Niewolnik nie był zatem podmiotem prawa

ale przedmiotem prawa.

Właściciel miał wobec niewolnika władzę życia i śmierci. Mógł się nim posługiwać według

swego upodobania. Niewolnik był przedmiotem obrotu gospodarczego i prawnego, właściciel

mógł do sprzedać, podarować, złożyć na przechowanie, oddać w najem, zapisać w

testamencie.

Związki pomiędzy niewolnikami nie były małżeństwem i zależały od przyzwolenia

właściciela. Nie mając zdolności prawnej niewolnik nie mógł mieć własnego majątku.

Natomiast jeżeli cokolwiek nabywał – nabywał skutecznie, ale dla swojego pana. Poprzez

swoje działanie mógł jedynie polepszać sytuację swojego właściciela. Za zobowiązania

niewolnika właściciel nie odpowiadał.

Niewolnik nie miał żadnych praw publicznych. Nie miał zdolności procesowej – nie mógł

pozywać ani być pozywanym. Tylko w momentach skrajnego zagrożenia zdarzało się, że

zaciągano ich do wojska, zazwyczaj z równoczesnym wyzwoleniem. W sferze prawa karnego

podlegali surowej odpowiedzialności karnej, niekiedy o charakterze zbiorowym.

W okresie republiki i cesarstwa ujawniły się tendencje zmierzające do poprawy sytuacji

prawnej niewolników. Drogą do polepszenia ich niewolników było peculium – zespół

wartości majątkowych, który właściciel powierzał niewolnikowi w zarząd, z prawem udziału

niewolnika w dochodach. Servi peculiosi, którzy dobrze wywiązywali się z powierzonych

zadań, sami posiadali innych niewolników, a nawet sami wykupywali się z niewoli.

W ślad za umacnianiem się pozycji niewolników w obrocie gospodarczym poszły ustępstwa

na rzecz ochrony ich osób. W przypadkach granicznych między niewolą a wolnością juryści

rozstrzygali na rzecz wolności. Z czasem cesarze wkraczają w sferę władzy pana nad

niewolnikami, zabraniając np. prostytuowania niewolnic, oddawania niewolników do walki

ze zwierzętami, porzucania niewolników chorych i starych.

– 29 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

6. Sposoby wyzwalania niewolników

Ze stanu niewoli można było wyjść na mocy przepisu państwowego lub z woli właściciela.

Przypadki nadania wolności z mocy prawa dotyczyły np. wyzwolenia w razie powołania do

służby wojskowej lub w nagrodę za wykrycie spisku. W okresie cesarstwa wolność nadawano

dla ochrony niewolnika przez nadużyciami właścicieli.

Na wielką skalę do wolności prowadziło dobrowolne wyzwolenie przez właściciela.

Natomiast porzucenie niewolnika nie oznaczało nadania mu wolności. Niewolnik stawał się

rzeczą niczyją i podlegał zawłaszczeniu przez kogokolwiek.

Wyzwolenie nazywało się manumissio, co oznaczało dosłownie – wypuszczenie z ręki.

Sposoby dokonywania wyzwoleń:

Wyzwolenia według prawa cywilnego

−manumissio vindicta – wyzwolenie dokonywane przez właściciela przed organem

władzy państwowej, w formie pozornego procesu windykacyjnego.

−manumissio censu – wyzwolenie przez wpis na listę obywateli rzymskich – polegało na

zgłoszeniu się niewolnika, za przyzwoleniem właściciela, u cenzora w czasie

dokonywanego co 5 lat spisu powszechnego i wpisaniu się na listę jako wolny obywatel

rzymski

−manumissio testamento – nadanie wolności zawarte w testamencie

omanumissio testamento directa – testator w testamencie przy użyciu formuły

rozkazującej wyzwalał niewolnika.

omanumissio testamento fideicommissaria – iż testator zwracał się z prośbą do

dziedzica o wyzwolenie niewolnika. Wskazany niewolnik uzyskiwał wolność

dopiero po wyzwoleniu, a dziedzic stawał się jego patronem

Nieformalne sposoby wyzwolenia

−manumissio inter amicos – ustne oświadczenie dokonane w obecności przyjaciół jako

świadków

−manumissio per epistulam – pisemny list wyzwoleńczy, skierowany do niewolnika

−manumissio in ecclesia – wyzwolenie wobec Kościoła – oświadczenie złożone w

kościele.

Wyzwoleni w sposób nieformalny cieszyli się faktyczną, ale nie prawną wolnością.

Wyzwolenia te bywały odwoływane przez właściciela, jednak sprzeciwiali się takim

praktykom pretorzy, którzy odmawiali przywrócenia nieformalnie wyzwolonych do niewoli.

7. Położenie prawne wyzwoleńców

Wyzwoleniec nazywał się libertus. Położenie wyzwoleńców było różne w zależności od

rodzaju uzyskanej wolności. Obywatelem rzymskim stawał się tylko wyzwolony przez

obywatela i zachowaniem formy uznanej przez prawo cywilne. Wyzwoleniec Latyna stawał

się Latynem, peregryna – peregrynem. Wyzwoleńcy wszystkich kategorii byli upośledzeni w

sferze prawa publicznego i prywatnego.

Nawet wyzwoleńcy-obywatele mieli ograniczony udział w życiu publicznym – brak dostępu

do wielu urzędów. W sferze prawa prywatnego dyskryminacja polegała na stosowania tzw.

– 30 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

prawa patronatu. Był to stosunek pomiędzy patronem a wyzwoleńcem, kształtowany na wzór

stosunków między ojcem a dziećmi, w istocie będącym kontynuacją wyzysku niewolniczego,

tyle że w złagodzonej formie.

Patron sprawował opiekę i zarazem władzę nad wyzwoleńcem. Po stronie wyzwoleńca stał

obowiązek uszanowania i posłuszeństwa. Np. wyzwoleniec nie mógł pozwać swego patrona

przez sąd bez uprzedniej zgody pretora, a powództw zniesławiających w ogóle nie mógł

podnosić. W dziedzinie stosunków majątkowych najcenniejsze dla patrona były usługi

wyzwoleńca i prawo do jego majątku po śmierci. Przyrzeczenie świadczenia bezpłatnych

usług następowało pod przysięgą i to jeszcze przed wyzwoleniem. Świadczenie usług

polegało np. na usługach rzemieślniczych, lekarskich.

Poza tymi obciążeniami wyzwoleńcy mieli swobodę rozwijania działalności gospodarczej i

często dochodzili do znacznych majątków, co nie było bez znaczenia dla ich patronów.

Patronowi przysługiwało prawo dziedziczenia po wyzwoleńcu, który nie pozostawił

najbliższych dziedziców ani testamentu. Możliwość wykluczenia patrona w testamencie

uznawano za jego krzywdę

Prawo patronatu było dziedziczone po stronie patrona, natomiast dzieci wyzwoleńca rodziły

się jako wolnourodzone.

8. Stanowisko prawne obywateli rzymskich (status civitatis) !!!

Wolni mieszkańcy państwa rzymskiego, zarówno wolnourodzeni jak i wyzwoleńcy, różnili się

między sobą rodzajem stanowiska w państwie (status civitas). W starożytnym Rzymie

wykształciły się trzy zasadnicze kategorie mieszkańców: obywatele rzymscy (cives Romani),

Latynowie (Latini) i cudzoziemcy (peregrini).

Cives Romani – mieli najszerszy zakres uprawnień, zarówno w dziedzinie prawa publicznego

jak i cywilnego mieli. Nabycie obywatelstwa mogło nastąpić poprzez urodzenie, bądź w

drodze interwencji ustawodawcy – poprzez nadanie. Status obywatela zyskiwało dziecko

urodzone z rodziców pozostających w prawnym związku małżeńskim. Dziecko, które

urodziło się ze związku pozamałżeńskiego, uzyskiwało obywatelstwo matki.

Utrata obywatelstwa z zasady następowała w przypadku utraty wolności. Ponadto możliwa

była utrata samego tylko statut civitas, jeśli obywatel rzymski został skazany na banicję.

Do najważniejszych uprawnień publiczno-prawnych należały:

−ius suffragi – prawo do udziału i głosowania na zgromadzeniach ludowych,

−ius honorum – prawo piastowania urzędów,

− prawo do noszenia trójczłonowego nazwiska rzymskiego,

− prawo i obowiązek służby wojskowej w legionach,

− prawo odwołania się do zgromadzenia ludowego w wypadkach nałożenia surowych kar.

Najważniejsze uprawnienia prywatno-prawne to:

−ius conubii – prawo zawierania związków małżeńskich uznanych przez ius civile

−ius commerci – prawo do udziału w obrocie gospodarczym i zawierania aktów

prawnych uznawanych przez ius civile

−legis actio – prawo występowania przed sądem celem dochodzenia swoich roszczeń

uznawanych przez ius civile

−patria potestas – prawo przysługujące mężczyznom do sprawowania władzy ojca

rodziny

– 31 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−testamenti factio activa oraz testamenti factio passiva – prawo sporządzania ważnego

testamentu oraz prawo bycia dziedzicem ustanowionym przez testament.

9. Stanowisko prawne Latynów

Latini – Dzielono ich na trzy kategorie:

−Latini prisci lub veteres – Latynowie dawni,

−Latini coloniarii – Latynowie osiedleni

−Latini Iuniani – Latynowie juniańscy.

Latynowie dawni – mieszkańcy Lacjum oraz związku miast latyńskich. Ich sytuacja prawna

była znacznie lepsza niż pozostałych mieszkańców gmin italskich. Posiadali oni ius

commercium oraz legis actio, ius suffragi, ius conubii. Nie przysługiwało im natomiast ius

honorum. Latynowie dawni mięli możność nabywania rzymskiego prawa obywatelstwa

poprzez samo tylko osiedlenie się w stolicy, przez uzyskanie wysokiego stanowiska w ich

gminie lub przynależność do rady miejskiej ich gminy.

Latynowie kolonialni stanowili grupę Latynów osiedlonych w koloniach rządzących się

prawem latyńskim.

Latynowie juniańscy to dawni niewolnicy nieformalnie wyzwoleni na podstawie prawa

pretorskiego, lub wbrew przepisom. Początkowo otrzymywali oni tylko faktyczną wolność,

ale nie prawną, bez przyznania obywatelstwa rzymskiego. Przysługiwało im ius commercii,

ale byli całkowicie pozbawieni praw politycznych. Dopiero prawo justyniańskie przyznało im

status obywateli rzymskich.

10. Status familiae !!!

Status familiae – stanowisko osoby fizycznej w rodzinie.

Pierwotnie prawo rzymskie znało tylko rodzinę agnacyjną – stosunek osób pozostających

pod wspólną władzą ojca rodziny (pater familias). Pod jego władzę wchodziło się przez akt

prawny, bądź przez urodzenie w prawnie uznanym małżeństwie. Wyzwolenie spod tej władzy

oznaczało zerwanie węzła agnacyjnego – osoba wyzwolona stawała się w stosunku do

rodziców i rodzeństwa obca pod względem prawnym.

Jeśli władza familijna gasła – familia rozpadała się na tyle części, ilu było bezpośrednio

podległych pod władzę. Osoby te stawały się sui iuris, przy czym mężczyźni stawali się pater

familias własnych rodzin, kobiety zaś nie mogły stać na czele familii.

Za Justyniana w miejsce pokrewieństwa agnacyjnego wprowadzono pokrewieństwo poprzez

więzy krwi –cognatio, oparte na: pochodzeniu jednej osoby od drugiej – pokrewieństwo w

linii prostej oraz pochodzeniu wszystkich osób od wspólnego przodka – pokrewieństwo w

linii bocznej.

Krewni w linii prostej to wstępni i zstępni. Krewni w linii bocznej to np. rodzeństwo. Stopień

pokrewieństwa między dwoma osobami oblicza się wg. liczby urodzeń, potrzebnych do

połączenia ich ze sobą (ile urodzeń – tyle stopni).

Sui iuris – alieni iuris – Wolny obywatel mógł zajmować pozycję osoby sui iuris

(własnowolnej) lub alieni iuris (podległej władzy familijnej). Jeśli ktoś wcześnie stracił ojca

– mógł stać się sui iuris nawet z chwilą urodzenia. Osobami sui iuris mogły być kobiety nie

– 32 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

posiadające zwierzchnika familijnego i nie pozostające w małżeństwie in manu, dzieci z

małżeństw nie uznanych przez prawo, pozamałżeńskie. Osobami alieni iuris bywali ludzie w

dojrzałym wieku, sprawujący poważne stanowiska – dopóki żył ich agnacyjny patriarcha.

Osoby sui iuris miały pełną zdolność prawną, mogły być właścicielami rzeczy, wierzycielami,

dłużnikami. Natomiast zdolność prawna alieni iuris była ograniczona – osoba taka nie mogła

mieć niczego na własność, pozbawiona była zdolności majątkowej.

11. Cześć obywatelska i jej uszczuplenie

Existimatio – cześć obywatelska – poważanie, jakie należało się obywatelowi w życiu

społecznym. Existimatio odnosiła się tylko do obywateli rzymskich i mogła się przejawiać

jako infamia lub jako turpido.

Infamia mogła być:

−immediata – czyli beziśrednia, powodująca uszczuplenie czci z tego powodu, iż pewna

osoba dopuściła się hańbiącego czynu, lub wykonywała zawód wzgardzony np.

dezercja z wojska, stręczycielstwo, aktorstwo

−mediata – pośrednia, będąca wynikiem skazania za pewne czyny karygodne, ścigane

publicznie i za przestępstwa prywatne.

Skutki infamii miały silniejsze znaczenie w zakresie prawa publicznego, gdyż osoby nią

dotknięte pozbawione były sui suffragii oraz ius honorum, nie wolno było z nimi zawrzeć

związku małżeńskiego, ponadto doznawały ograniczeń w prawie spadkowym i w zakresie

sprawowania opieki.

Turpitudo polegała na tym, iż pewna osoba doznawała pewnego poniżenia jej godności

osobistej w opinii społecznej na skutek trybutu życia przynoszącego ujmę na honorze. Osoby

uważane za personae turpes mogły być wykluczone od spełniania pewnych czynności

wymagających szczególnego stopnia zaufania, nie mogły być świadkami, sprawować opieki.

12. Zdolność do czynności prawnych !!!

Zdolność do czynności prawnych – zdolność, za pomocą czynności prawnych, do

kształtowania sytuacji prawnej własnej lub innych osób, i nabywania wskutek tego praw lub

zaciągania zobowiązań. Zdolność do czynności prawnych była zależna od płci, wieku i stanu

umysłowego. Posiadały również osoby prawne. Występowały następujące kategorie osób:

− mające pełną zdolność prawną i pełną zdolność do czynności prawnych – wolni

mężczyźni, obywatele sui iuris, dojrzali wiekiem i zdrowi umysłowo

− mające zdolność prawną, ale pozbawione pełnej zdolności do czynności prawnych –

kobiety sui iuris, niedojrzali wiekiem mężczyźni sui iuris, lub dojrzali ale chorzy

umysłowo, marnotrawcy,

− pozbawione zdolności prawnej, ale zdolne do podejmowania czynności prawnych –

niewolnicy, osoby wolne alieni iuris

Ograniczenia na podstawie wieku:

−Dzieci do 7 lat (infantes) – nie miały w ogóle zdolności do czynności prawnych,

−Niedojrzali (impuberes)– kobiety do 12, mężczyźni do 14 lat – ograniczona zdolność do

czynności prawnych, mogli dokonywać przysporzeń, ale nie czynności pogarszających,

– 33 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−Dojrzali do 25 lat – ich czynności były ważne, ale prawo chroniło je przed ujemnymi

skutkami przedwczesnej swobody działań (np. nadużyciami kontrahentów),

−Dojrzali powyżej 25 lat – cieszyli się pełną zdolnością do czynności prawnych.

Kobiety sui iuris mogły mieć zdolność prawną i być podmiotami własnych praw

majątkowych, ale nie mogły: sprawować władzy w rodzinie, adoptować dzieci, sprawować

opieki nad niedojrzałymi, bez zgody opiekuna dokonać wielu czynności prawnych.

Furiosus – czynności prawne umysłowo chorego były pozbawione znaczenia, ponieważ nie

miał rozeznania tego, co czyni. Majątkiem takiej osoby zarządzał kurator.

Prodigus – prawo pozwalało na odebranie marnotrawcy zarządu majątku odziedziczonego,

jeśli go trwonił i narażał rodzinę na ubóstwo. Ochronę rozciągano na cały majątek,

obejmowała ona zakaz umniejszania i obciążania majątku, a pozwalała na przysporzenia.

13. Osoby prawne !!!

Osobami prawnymi były stowarzyszenia osób fizycznych i masy majątkowe, z którymi

prawo łączyło przymiot osobowości. Związki te realizoway swoje cele m.in. przez udział w

obrocie gospodarczym. Na równi z osobami fizycznymi gromadziły majątki, zawierały

umowy, popadały w spory.

Związki osób – korporacje. Były to zespoły osób zjednoczonych dla osiągnięcia

wspólnego celu.

Związkiem ogółu obywateli było państwo rzymskie. Państwo rzymskie dysponując odrębnym

majątkiem, prowadziło własną działalność gospodarczą, w oparciu o prawo publiczne. W

pryncypacie znajdujący się w gestii cesarza majątek (fiscus), zaczęto traktować jak osobę

prawną i odróżniano od skarbu pozostającego w gestii senatu. Jednak wraz z uzyskaniem

przez cesarza władzy absolutnej, cały majątek państwowy podlegał zarządowi władcy jako

prywatny majątek cesarza.

Związkami takimi były także gminy oraz stowarzyczenia. Do najbardziej znanych należały

stowarzyszenia rzemieślnicze, pogrzebowe, związki dzierżawców ceł i podatków.

Korporacje posiadały

−majątek – odrębny, stanowił własność stowarzyszenia a nie jego członków. Korporacja

miała oddzielnie prawo własności, oddzielne wierzytelności, zobowiązania.

−kasę – która gromadziła pieniądze i dokonywała wypłat

−syndyka – który reprezentował korporację na zewnątrz.

Masy majątkowe – fundacje – wyodrębnione masy majątkowe przeznaczone dla celów

użyteczności publicznej (wspomaganie ubogich, chorych). Początkowo nie miały charakteru

fundacji samodzielnej. Kościołowi, który organizował działalność dobroczynną powierzano

pewne masy majątkowe na cele religijne lub dobroczynne. Fundator przekazywał majątek z

obowiązkiem przeznaczenia go na określony cel, realizowany za pomocą poszczególnych

zakładów. Kościoły zazwyczaj albo nadzorowały wykonanie woli rozporządzającego, albo

poprzez specjalnego zarządcę administrowały powierzonym majątkiem.

– 34 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

IV. CZYNNOŚCI PRAWNE

1. Pojęcie i rodzaje czynności prawnych !!!

Juryści rzymscy odróżniali od zdarzeń czysto faktycznych zdarzenia, z którymi łączyły się

skutki prawne, takie jak urodzenie czy śmierć człowieka, powstanie szkody majątkowej,

upływ czasu, a które dziś nazwiemy zdarzeniami prawnymi.Czynności prawne zalicza się

do zdarzeń prawnych, zgodnych z prawem, zależnych od zachowania człowieka.

Czynność prawna – oświadczenie lub objaw woli, zmierzające do wywołania zamierzonych

skutków prawnych, takich jak : powstanie, zmiana lub zgaśnięcia stosunku prawnego.

Koniecznym elementem jest oświadczenie woli – zewnętrzny przejaw woli osoby co do

dokonania danej czynności prawnej.

−jednostronne – dochodziły do skutku poprzez działanie jednej tylko osoby, np.

wyzwolenie niewolnika lub sporządzenie testamentu.

−dwustronne – wymagają współdziałania co najmniej dwóch osób, np. zawarcie kontraktu

−na wypadek śmierci (mortis causa)– skutkowały po śmierci działającego, np. testament

−między żyjącymi (inter vivos)– skuteczne za życia działającego, np. kontrakt pożyczki

−rozporządzające – powodowały natychmiastowe przeniesienie, obciążenie lub zniesienie

istniejącego prawa majątkowego osoby rozporządzającej, np. darowanie długu

−zobowiązujące – zawierały przyrzeczenia osób działających spełnienia świadczeń

majątkowych w przyszłości, np. przyrzeczenie ustanowienia posagu,

−odpłatne – korzyści ekonomiczne są wzajemne, np. przy sprzedaży, najmie

−nieodpłatne – przesunięcia majątkowe bez świadczenia wzajemnego, np. darowizna.

−formalne – takie, do których zaistnienia potrzeba uroczystej formy

−nieformalne – wolę można wyrazić w jakikolwiek sposób, byle dostrzegalny i zrozumiały

−kazualne – zawisłe od causa, np. tradycja jako sposób przenoszenia własności

−abstrakcyjne – oderwane od jakiejkolwiek causa, np. mancypacja.

2. Wymogi ważności czynności prawnych !!!

Dawne prawo rzymskie wiązało skutek prawny tylko z oświadczeniem, a więc

przywiązywało wagę do słów, a nie do woli strony zawierającej czynność prawną. W okresie

późnej republiki, obok oświadczenia, wymogiem ważności aktu prawnego była wewnętrzna

wola oświadczającego. By zaistniała ważna czynność prawna konieczne były następujące

warunki:

− osoba jej dokonująca musiała posiadać pełną zdolność do czynności prawnych

(mężczyzna, osoba dojrzała ze względu na wiek, zdrowa umysłowo, wolna, sui iuris),

− osoba dokonująca czynności prawnej musiała złożyć oświadczenie woli – objawić wolę

zgodną z wolą wewnętrzną. Niezgodność oświadczenia z wolą wewnętrzną powodowała

wadę oświadczenia, która mogła prowadzić do nieważności czynności prawnej

− czynność musiała być poprawna pod względem formy

− treść takiej czynności nie mogła sprzeciwiać się dobrym obyczajom.

− treść czynności prawnej musiała być zgodna z obowiązującymi przepisami prawa.

− czynność dokonana pod wpływem niektórych błędów (in corpore, in materia) mogła być

nieważna.

– 35 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Czynności nie odpowiadające ww. wymogom były nieważne i nieskuteczne. Nie można jej

było uzdrowić, ponieważ od początku była wadliwa.

3. Oświadczenie woli i jego wady !!!

Oświadczenie woli – zewnętrzny wyraz woli osoby dokonującej czynności prawnej,

występujący przy zawieraniu czynności prawnych. W przypadku niezgodności oświadczenia

z wolą wewnętrzną następowała wada oświadczenia woli, co mogło prowadzić do jej

nieważności.

Niezgodność oświadczenia woli z wolą wewnętrzną mogła być:

− świadoma – oświadczenie woli nie na serio, symulacja, zastrzeżenie potajemne,

− nieświadoma – pomyłka, błąd

Oświadczenie woli nie na serio – np. dla zabawy, nie pociągało za sobą skutków prawnych.

Symulacja – strony wykluczały skutki dokonywanej czynności prawnej. Symulacja

bezwzględna –strony umówiły się, że dana czynność nie będzie powodować dla nich skutków

prawnych. Symulacja względna – strony umawiały się na skutki inne niż te, jakie wynikają z

treści czynności prawnej.

Zastrzeżenie potajemne – jednostronnie zamierzona i przemilczana niezgodność między

oświadczeniem woli a wolą wewnętrzną, przy czym owa rozbieżność nie była nikomu znana.

Pomyłka – nieświadoma niezgodność woli z oświadczeniem – oświadczający nie rozumiał

własnego oświadczenia, oświadczył co innego niż zamierzał, popełnił pomyłkę językowa

Błąd – mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie rzeczy. Osoba składająca oświadczenie

myliła się co do okoliczności dokonywanej czynności prawnej, lub miała mylne wyobrażenie

na temat samej czynności prawnej. Znaczenie miał błąd co do stanu praktycznego, natomiast

błąd co do stanu prawnego uwzględniano tylko wyjątkowo (wobec kobiet i żołnierzy).

Podstęp – świadome działanie mające na celu oszukanie drugiej osoby, tak, aby ta osoba

zawarła niekorzystną dla siebie czynność prawną. Czynność prawna była ważna, ale stronie

poszkodowanej przysługiwały specjalne środki procesowe

Metus – czynność prawna zawarta pod wpływem groźby (przymusu psychicznego) innej

osoby. Groźba musiała być przy tym bezprawna i dostatecznie poważna. Prawo pretorskie

uznało metus za przestępstwo, poszkodowanemu przysługiwały specjalne środki procesowe.

4. Błąd (error)

Błąd – niezamierzona rozbieżność oświadczenia woli z wolą wewnętrzną osoby składającej

oświadczenie. Osoba działająca dokonuje czynności prawnej pod wpływem mylnego

wyobrażenia o rzeczywistości, jest czegoś nie świadoma.

Jurysprudencja rzymska wyróżniała następujące rodzaje błędów:

−error in corpore – błąd dot. tożsamości przedmiotu lub osoby, np. ktoś kupił ocet zamiast

wina. Czynność prawna była tu nieważna.

−error in negotio – błąd co do rodzaju (typu) czynności prawnej, np. ktoś podpisał akt

darowizny, sądząc mylnie iż podpisuje akt kupna sprzedaży

−error in persona – błąd dot. tożsamości osoby, z którą miał być zawarty akt prawny, lub

której miały dotyczyć skutki prawne, (błędne powołanie niewłaściwej osoby do spadku)

– 36 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−error in materia – błąd dot. materii przedmiotu, (kupiono dzban srebrny myśląc że złoty)

– czynność prawna była tu nieważna

−error in qualitate – błąd dot. jakości przedmiotu – błąd był z reguły nieistotny

−error in nomine – błąd dotyczący nazwy – niewłaściwego oznaczenia przedmiotu – błąd

nie naruszał czynności prawnej

W doktrynie poklasycznej zarysowała się tendencja do szerszego uwzględniania i bardziej

jednolitego traktowania błędu jako elementu wyłączającego wolę.

W zasadzie prawne znaczenie miały tylko błędy co do stanu faktycznego, natomiast błąd co

do stanu prawnego, czyli nieznajomość prawa, uwzględniano wyjątkowy, np. w stosunku do

kobiet, lub żołnierzy.

5. Pobudka (motyw) przy czynnościach prawnych

Osoba dokonująca czynności prawnej mogła mogła być rozmyślnie wprowadzona w błąd

przez inną osobę (dolus), bądź też dokonać czynności prawnej na skutek groźby (metus).

Dolus –podstęp – świadome działanie mające na celu oszukanie drugiej osoby tak, aby

zawarła niekorzystną dla siebie czynność prawną. Taka czynność prawna była ważna, ale

pretor udzielał poszkodowanemu specjalnych środków procesowych:

−exceptio doli – zarzut procesowy przeciwko powództwu działającego podstępnie o

wykonanie czynności prawnej dokonanej pod wpływem dolus. Środek przysługiwał

tym, którzy nie wykonali jeszcze zobowiązania, a zostali pozwani o jego wykonanie.

−actio doli – skarga przysługiwała poszkodowanemu, który wykonał już niekorzystne

zobowiązanie pod wpływem dolus. Poszkodowany mógł dochodzić odszkodowania w

powództwie karnym, a zasądzenie wywoływało infamię,

−restitutio in integrum propter dolum – poszkodowany mógł dochodzić przywrócenia do

stanu sprzed dokonania oszukańczej czynności prawnej.

Metus – obawa, bojaźń – czynność prawna zawarta pod wpływem bojaźni wywołanej groźbą

innej osoby (przymusu psychicznego). Groźba taka musiała być przy tym bezprawna,

dostatecznie poważna i uzasadniona. Prawo pretorskie uznawało metus za przestępstwo a

pretor udzielał poszkodowanemu środków prawnych:

−exceptio metus – dłużnik mógł się uchylić od spełnienia wymuszonego zobowiązania

jeśli jeszcze go nie wypełnił a został pozwany o jego wypełnienie przez nieuczciwego

kontrahenta

−actio quod metus causa – skarga wnoszona przeciwko osobie grożącej oraz przeciwko

osobom trzecim odnoszącym korzyść z czynności zawartej pod groźbą. Umożliwiała

poszkodowanemu uzyskanie wyrównania szkody,

−restitutio in integrum propter metum – poszkodowany mógł dochodzić przywrócenia do

stanu sprzed dokonania wymuszonej groźbą czynności prawnej.

6. Elementy składowe czynności prawnych !!!

– 37 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Czynności prawne występują najczęściej w postaci typowej, stale powtarzającej się w

praktyce, np. kontrakt sprzedaży, kontrakt zlecenia, testament. Do tych czynności typowych

przywiązane były typowe środki ochrony procesowej.

Czynności typowe nie zaspokajały jednak wszystkich potrzeb i dlatego w praktyce pojawiały

się czynności nietypowe. Treść jakiejkolwiek czynności, typowej, czy nietypowej, nie mogła

być sprzeczna z prawem, ani wykraczać przeciw „dobrym obyczajom”, ani nie powinna

zawierać postanowień niemożliwych.

W treści czynności prawnej można wyróżnić następujące elementy:

Essentialia negotii – przedmiotowo istotne – elementy niezbędne do powstania danej

czynności prawnej, decydujące o przynależności danej czynności do określonego typu

czynności, np. w kontrakcie kupna-sprzedaży essentialia negotii stanowiły porozumienie

stron co do przedmiotu sprzedaży i jego ceny. Bez tych elementów dany akt prawny nie

mógłby dojść do skutku.

Naturalia negotii – przedmiotowo nieistotne – elementy treści czynności prawnej, które

zależały od stron. Regulowane były przez normy prawa względnie obowiązującego. Były to

elementy niekonieczne (nieistotne dla ważności danej czynności prawnej), ale naturalnie

przyjęte w obrocie, np. w kontrakcie kupna-sprzedaży postanowienia odnośnie do

odpowiedzialności sprzedawcy za wady rzeczy sprzedanej, oznaczenie czasu i miejsca

świadczenia.

Accidentalia negotii – podmiotowo istotne – dodatkowe postanowienia szczególne (klauzule)

istotne dla stron i przez nie wprowadzone do treści czynności prawnych, np. przy kontrakcie

kupna-sprzedaży termin zapłaty przy umowie kupna-sprzedaży. Do najczęściej

umieszczanych klauzul należały: warunek (conticio), termin (dies) i polecenie (modus)

7. Klauzule dodatkowe przy czynnościach prawnych

Treść czynności prawnej może ulec zmianie przez dołączenie do niej dodatkowych klauzul,

które ograniczają jej skuteczność. Do najczęściej umieszczanych klauzul należały:

−Warunek (condicio) – zdarzenie przyszłe iniepewne, od którego uzależniano

skuteczność czynności prawnej. Jurysprudencja rzymska wyróżniała następujące typy

warunków:

owarunek zawieszający (skutki czynności prawnej zależą od zaistnienia zdarzenia),

rozwiązujący (skutki następują natychmiastowo, a po zaistnieniu warunku – ustają)

owarunek potestatywny (zdarzenie zależne od woli warunkowo uprawnionego),

losowy (zdarzenie niezależne od woli warunkowo uprawnionego) lub mieszany

(zależne częściowo od woli uprawnionego warunkowo, częściowo od przypadku)

owarunek niemożliwy do spełnienia w sensie niemożliwości fizycznej lub prawnej.

−Termin (dies)– zdarzenie przyszłe, ale pewnym. Wyróżnia się następujące rodzaje

terminów:

otermin zawieszający, początkowy, z upływem którego następuje skuteczność

czynności prawnej, np. z określonym terminem rozpoczyna się dzierżawa gruntu,

otermin rozwiązujący, końcowy, z upływem którego ustaje skuteczność czynności

prawnej, np. z określonym terminem ustaje dzierżawa gruntu.

– 38 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−Polecenie (modus)– klauzula zawarta w czynności nieodpłatnej, nakładającej na osobę

otrzymującą przysporzenie obowiązek pewnego zachowania się. Polecenie nie było

warunkiem czynność i bez jego spełnienia była ważna, jednak obciążony był

zobowiązany do wykonania polecenia, choćby moralnie.

W prawie rzymskim istniały czynności prawne nie dopuszczające ograniczenia ich

skuteczności przez warunek lub termin. Należały do nich: objęcie spadku, uwłasnowolnienie

spod władzy ojcowskiej, ustanowienie opiekuna, uznanie długu, zapis z wyboru,

przysposobienie.

8. Pojęcie i rodzaje warunków !!!

Warunek (condicio) – zdarzenie przyszłe iniepewne, od którego uzależniano skuteczność

czynności prawnej. Z tej możliwości korzystano w Rzymie bardzo intensywnie, zwłaszcza

przy urządzaniu spraw spadkowych. Jurysprudencja rzymska wyróżniała następujące typy

warunków:

−warunek zawieszający (condicio suspensiva)–skutki czynności prawnej zależą od

zaistnienia zdarzenia przyszłego niepewnego, mogą więc nastąpić dopiero po ziszczeniu

się warunku, mogą też nie nastąpić wcale.

−warunek rozwiązujący (condicio resolutiva)–skutki czynności prawnej następują od

razu, ale mają ustać po ewentualnym spełnieniu się warunku.

−warunek potestatywny (condicio potestativa)–niepewne zdarzenie było zależne od

woli warunkowo uprawnionego; warunki potestatywne umożliwiały kształtowanie

postaw osób zainteresowanych. Jeśli osoba zainteresowana w sposób nieuczciwy

uniemożliwiła spełnienie się takiego warunku – przyjmowano fikcję, jakoby warunek

ten się spełnił.

−warunek losowy (condicio casualis)–niepewne zdarzenie było niezależne od woli

warunkowo uprawnionego

−warunek mieszany (condicio mixta) – zależne częściowo od woli uprawnionego

warunkowo, częściowo zaś od przypadku

−warunek niemożliwy do spełnienia (condicio impossibilis) w sensie niemożliwości

fizycznej lub prawnej.

W zasadzie warunek mógł być dołączany do każdego aktu prawnego. Istniały jednak w

prawie rzymskim czynności prawne nie dopuszczające ograniczenia ich skuteczności

przez warunek lub termin. Należały do nich: objęcie spadku, uwłasnowolnienie spod

władzy ojcowskiej, ustanowienie opiekuna, uznanie długu, zapis z wyboru, przysposobienie.

9. Skutki czynności prawnych !!!

Tylko ważne czynności prawne wywierały pełne skutki prawne. Czynność prawna była

ważna, jeżeli dokonywała jej osoba zdolna do czynności prawnych, jeśli była poprawna pod

względem formy i treści i nie sprzeciwiała się prawu i obyczajom. Skutkiem ważnej

czynności prawnej było powstanie, zmiana lub zgaśnięcie stosunku prawnego.

Szczególnie ważnym skutkiem było nabycie prawa (adquisitio). Nabycie mogło być:

−pierwotne – np. zawłaszczenie rzeczy niczyjej (occupatio).

– 39 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−pochodne (successio) nabywca nabywał prawo od osoby, która to prawo na niego

przenosiła, w tym:

opod tytułem szczegółowym – nabywca nabywał pojedyncze, indywidualnie

oznaczone prawa, każde na podstawie odrębnej czynności prawnej

opod tytułem ogólnym – nabywający, za podstawie jednej czynności prawnej nabywał

ogół praw majątkowych.

Czynność prawna nie spełniająca swych wymogów była bezwzględnie nieważna i nie

wywoływała skutków prawnych. W zasadzie nie można było jej uzdrowić, dopuszczano

jednak nieliczne wyjątki:

− w drodze konwalescencji można było nieważnej czynności prawnej nadać znaczenie. Np.

zabronione między małżonkami darowizny stawały się skuteczne po śmierci darczyńcy,

− w drodze konwersji można było utrzymać nieważną czynność prawną w mocy, jeżeli

spełniała wymogi innego typu (np. nieważne testamenty utrzymywano jako kodycyle)

− nieważna czynność prawna stawała się skuteczna poprzez zatwierdzenie przez samego

działającego po dojściu do dojrzałości, lub po zatwierdzeniu przez opiekuna pupila.

Od czynności bezwzględnie nieważnej należy odróżnić czynności prawne ważne, ale

wzruszalne (zaskarżalne). W taki sposób paraliżowano np. skuteczność czynności prawnych

podjętych pod wpływem podstępu czy groźby, obalano ważny, ale niegodziwy testament.

10. Sposoby nabycia prawa

Nabycie prawa – jeden z możliwych do osiągnięcia skutków ważnej czynności prawnej.

Polega na uzyskaniu prawa do określonej rzeczy, usługi, wartości. Istniały różne sposoby

nabywania praw:

Nabycie pierwotne – nabywca nie uzyskał prawa podmiotowego od określonej osoby.

Nabycie to nie było uzależnione od tego, że wcześniej przysługiwało ono poprzednikowi.

Przykładem takiego nabycia prawa było zawłaszczenie rzeczy niczyjej (occupatio).

Nabycie pochodne – nabywca nabywał prawo od innej osoby, tj. od poprzednika, który

przenosił prawo na nabywcę. Skuteczność nabycia zależała od tego, czy, czy przenoszącemu

przysługiwało przenoszone prawo, zgodnie z zasadą iż nikt nie może przenieść na drugiego

więcej prawa niż sam posiada. W wypadku przeniesienia własności zasada ta oznaczała, że

własność mógł skutecznie przenieść na nabywcę tylko właściciel. Nabycie pochodne mogło

nastąpić pod tytułem ogólnym (sukcesja uniwersalna) lub pod tytułem szczegółowym

(sukcesja syngularna).

– 40 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Sukcesja uniwersalna – nabywający na podstawie jednej czynności prawnej nabywał ogół

praw majątkowych, tak jak dziedzic, który wchodził w ogół praw majątkowych po zmarłym.

Sukcesja syngularna – nabywca nabywał pojedyncze, indywidualnie oznaczone prawa od

zbywcy, każde na podstawie osobnej czynności prawnej.

Nabycie konstytutywne – następowało wtedy, gdy zbywca z przysługującego mu, szerszego

prawa podmiotowego ustanawiał nowe, węższe prawo i to prawo przenosił na nabywcę. Np.

zbywca gruntu ustanawiał na nim prawo wieczystej dzierżawy na rzecz osoby, która to

węższe prawo nabywała.

Nabycie translatywne – miało miejsce wówczas, kiedy przeniesione prawo nie

przekształcało się, tj. od poprzednika na następcę było przenoszone poprzednio już istniejące

prawo, np. sprzedaż obciążonego gruntu pociągało przejście prawa własności gruntu wraz z

tymi obciążeniami.

11. Nieważność czynności prawnych

Czynności prawne, jeżeli nie dokonywała ich osoba zdolna do czynności prawnych, jeśli nie

były poprawne pod względem formy i treści, lub sprzeciwiały się prawu i obyczajom były

bezwzględnie nieważne (nullum negotium) i tym samym bezskuteczne.

Czynność prawna była bezwzględnie nieważna od samego początku i to z mocy prawa, w

stosunku do stron oraz wszystkich zainteresowanych osób trzecich, i w zasadzie nie można

było jej uzdrowić (to co od początku jest wadliwe nie może być uzdrowione z biegiem czasu).

Od tej zasady dopuszczano jednak rzadkie wyjątki:

− w drodze tzw. konwalescencji można było nieważnej w zasadzie czynności prawnej

nadać znaczenie. W ten sposób zabronione między małżonkami darowizny stawały się

skuteczne przez śmierć darczyńcy,

− w drodze konwersji można było utrzymać nieważną czynność prawną w mocy, jeżeli

spełniała ona wymogi innego typu (np. nieważne testamenty utrzymywały się jako

kodycyle)

− nieważna czynność prawna stawała się skuteczna poprzez zatwierdzenie przez samego

działającego po dojściu do dojrzałości, albo po zatwierdzeniu decyzji przez np.

opiekuna pupila.

Od czynności bezwzględnie nieważnej należy odróżnić czynności prawne ważne, ale

wzruszalne (zaskarżalne). Były to czynności pod każdym względem poprawne i w zasadzie

ważne, ale mogły być niekiedy pozbawione skutków poprzez prawne działanie osób

zainteresowanych. W taki sposób paraliżowano np. skuteczność czynności prawnych

podjętych pod wpływem podstępu czy groźby, obalano ważny, ale niegodziwy testament.

12. Zastępstwo przy czynnościach prawnych

Potrzeba zastępstwa w podejmowaniu czynności prawnych w państwie rzymskim rosła wraz z

rozwojem jego terytorium, nasilaniem się ruchliwości społecznej, rosnącą komplikacją

stosunków gospodarczych i obrotu prawnego.

W okresie do czasów Justyniana tzw. zastępstwo bezpośrednie, czyli przedstawicielstwo, było

dopuszczalne tylko wyjątkowo. Istniejące potrzeby zaspokajały specyficzne formy

– 41 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

reprezentacji, wynikające z ustroju niewolniczego i patriarchalnego, a nadto rozmaite formy

zastępstwa pośredniego.

Naturalnymi przedstawicielami (organami zwierzchników familii) były osoby alieni iuris,

zarówno niewolnicy jak i wolni członkowie rodziny. Przysporzenia z ich czynności prawnych

przypadały wprost zwierzchnikowi familijnemu, natomiast zobowiązania obciążały go tylko

„dodatkowo”, w granicach określonych prawem pretorskim (powództwa o charakterze

dodatkowym – umożliwiały dochodzenie zobowiązań zaciągniętych przez osoby alieni iuris

od ich zwierzchników familijnych).

Nie można było natomiast z takim samym skutkiem nabywać, ani zaciągać zobowiązań

poprzez osobę obcą, nie podległą władzy. Takie osoby mogły jednak być tzw. zastępcami

pośrednimi.

Zastępstwo pośrednie polega na tym, iż zastępca działa na zewnątrz, wobec osób

postronnych, we własnym imieniu. W wyniku dokonanych czynności prawnych nabywa

prawa i zaciąga zobowiązania sam dla siebie. Skutki swoich czynności przenosi na

zastąpionego dopiero w drodze wtórnej czynności prawnej. Ten rodzaj zastępstwa w Rzymie

był bardzo rozpowszechniony. Do zastępców pośrednich należeli m.in. prokurator i kognitor

w procesie formułkowym, opiekun i kurator w prawie familijnym.

Zastępstwo bezpośrednie zachodzi wówczas, gdy przedstawiciel działa w cudzym imieniu, a

skutki jego działania spadają wprost na reprezentowanego. Idea tego rodzaju zastępstwa nie

była Rzymianom całkowicie obca, ale torowała sobie drogę powoli i tylko w drodze wyjątku

od zasady. Najważniejszym z dopuszczalnych wyjątków był prokurator, czyli zarządca

majątku, a zarazem częsty zastępca procesowy, który dla swego mocodawcy nabywał wprost

posiadanie. W prawie justyniańskim uprawnienie to rozszerzono na nabycie przez

jakąkolwiek osobę wolną.

– 42 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

V. PRAWO RODZINNE

1. Rodzina agnatyczna

Rzymska familia agnacyjna była organizmem monokratycznym i patriarchalnym. Na jej czele

stała jednostka – zawsze mężczyzna. Do familii zwierzchnika i pod jego władzę wchodziło

się bądź poprzez urodzenie w prawnie uznanym małżeństwie, bądź poprzez akt prawny

(conventio in manum,adoptio, adrogatio).

O przynależności do familii decydował węzeł prawny – podległość władzy. Wyzwolenie spod

tej władzy (emancipatio) definitywnie zrywało ten węzeł i powodowało iż osoba wyzwolona

stawała się pod względem prawnym obca nawet wobec rodziców czy rodzeństwa.

Jeśli władza familijna gasła (przez śmierć lub capitis deminutio zwierzchnika) – familia

agnacyjna rozpadała się na tyle części, ile osób było bezpośrednio podległych władzy

zwierzchnika. Mężczyźni stawali się zwierzchnikami własnej familii, kobiety natomiast

stawały się osobami sui iuris, ale nie mogły mieć nikogo pod swoją władzą. Pomiędzy

osobami, które podlegały wspólnej władzy familijnej więź agnacyjna dalej się utrzymywała i

była podstawą dziedziczenia.

Familia agnacyjna rozwinęła się w Rzymie jako specyficzna forma organizacyjna niewielkich

wspólnot osadniczych i gospodarczych. W miarę rozrostu państwa i rozluźnianiu się więzi

społecznych zasady familii agnacyjnej traciły na znaczeniu. Agnacja przetrwała jednak siłą

tradycji i została zniesiona w Nowelach Justyniana.

2. Rodzina kognatyczna – linie i stopnie pokrewieństwa

Cognatio – pokrewieństwo krwi oparte na pochodzeniu jednej osoby od drugiej albo

pochodzeniu wielu osób od tego samego przodka. Ten rodzaj pokrewieństwa był znany w

starożytnym Rzymie od najdawniejszych czasów. Pokrewieństwo to powodowało więzy

moralne i społeczne o pierwszorzędnym znaczeniu, ale początkowo nie wywoływało skutków

na gruncie prawa. Cognatio mogło jedynie stanowić przeszkodę małżeńską. Z czasem

pokrewieństwo kognicyjne nabierało coraz większego znaczenia. W okresie dominatu, za

Justyniana, kognacja prawie zupełnie wyparła agnację.

Krąg kognatów krzyżował się z agnatami. Dzieci tego samego ojca były między sobą

spokrewnione zarówno agnatycznie jak i kognatycznie. W niektórych przypadkach te rodzaje

pokrewieństwa nie mogły się ze sobą pokrywać, np. żona podległa władzy męża (in manu)

była jego agnatką, a komnatką w swojej pierwotnej rodzinie.

Przy pokrewieństwie kognatycznym można mówić o pokrewieństwie

−w linii prostej (linea recta)– pokrewieństwo oparte na pochodzeniu jednej osoby od

drugiej – z krewnymi wstępnymi (ascendentes, np. pradziadek, dziadek, ojciec) z

krewnymi zstępnymi (descententes, np. syn, wnuk, prawnuk)

−w linii bocznej (linea obliqua)– pokrewieństwo oparte na pochodzeniu wszystkich od

jednego, wspólnego przodka – z krewnymi bocznymi (collaterales, np. rodzeństwo).

Kognacja pomiędzy rodzeństwem polegała na pochodzeniu od wspólnych rodziców.

Stopień (gradus) pokrewieństwa oblicza się wg zasady: ile urodzeń, tyle stopni. Stopień

pokrewieństwa ustala się obliczając liczbę urodzeń niezbędną do powstania pokrewieństwa,

nie wliczając urodzin wspólnego przodka. Rodzice z dziećmi są krewnymi I stopnia w linii

– 43 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

prostej, dziadkowie z wnukami – II stopnia w linii prostej, rodzeństwo między sobą – II

stopnia w linii bocznej, wuj z siostrzenicą – III stopnia w linii bocznej.

3. Zawarcie małżeństwa – wymogi ważności i przeszkody

Małżeństwo w starożytnym Rzymie (matrimonium) było związkiem o faktycznej naturze, w

minimalnym stopniu regulowanym przez prawo. Podstawą jego istnienia była trwała wola

mężczyzny i kobiety oraz rzeczywiste utrzymywanie wspólnoty małżeńskiej, a nie formalny

akt zawarcia. Zawarcie małżeństwa było czynnością prywatną i nieformalną. Prawo rzymskie

określiło wymogi i przeszkody zawarcia małżeństwa:

−conubium – zdolność dwojga osób do zawarcia między sobą pełnoprawnego małżeństwa

rzymskiego, czyli iustum matrimonium. Conubium posiadały osoby wolne, będące

obywatelami rzymskimi (z wyjątkowym rozszerzeniem na Latini veteres; kobiety z kręgu

Latynów lub peregrynów). Nigdy nie było conubium pomiędzy wolnymi a niewolnikami.

Małżeństwa Latynów, czy peregrynów nie wywierały skutków wg ius civile.

−dojrzałość fizyczna – granica określona wiekiem: 14 lat dla mężczyzn, 12 lat dla kobiet

−zgoda małżeńska (consensus) – wymagane zgodne oświadczenie woli zawarcia związku,

−uprzednia zgoda zwierzchnika familijnego (w przypadku osób alieni iuris) – wymóg

ten traktowano rygorystycznie. Osoby sui iuris decyzję podejmowały samodzielnie,

−dobry stan zdrowia psychicznego – umysłowo chorzy nie mogli zawierać małżeństwa,

ale małżeństwo zawarte wcześniej trwało nadal pomimo choroby jednej ze stron,

−pokrewieństwo – przeszkodę w zawarciu małżeństwa stanowiło pokrewieństwo: zawsze i

bez ograniczenia stopnia w linii prostej, natomiast w linii bocznej początkowo do 6.

stopnia, w okresie klasycznym do 3. stopnia,

−adopcja i powinowactwo – były przeszkodą małżeństwa jak pokrewieństwo naturalne,

−zakaz małżeństw urzędników prowincjonalnych z mieszkankami prowincji, w których

ci urzędnicy sprawowali swoje funkcje

−zakaz małżeństw żołnierzy (w I. i II w. n.e.) w okresie pełnienia służby

−zasada monogamii – osoba, która dopuściła się bigamii była karana infamią

4. Wejście żony pod władzę męża

Zawarcie małżeństwa poprzedzały zwykle zaręczyny (sponsalia) – wzajemne przyrzeczenie

przyszłego małżeństwa. Przyrzeczenia opiewały albo na dotrzymanie obietnicy, albo na

zapłacenie kary za jej zerwanie. Te rygorystyczne zaręczyny były altem przygotowawczym

do równie rygorystycznego małżeństwa cum manu, i wraz z nim rychło wyszły z użycia.

Zawarcie małżeństwa było czynnością prywatną i nieformalną. Juryści rzymscy akcentowali

zgodną wolę stron jako istotny wymóg powstania małżeństwa.

Od zawarcia małżeństwa odróżniano włączenie żony do familii agnacyjnej męża i wejście

pod jego władzę zwaną manus. Wejście to dokonywano trzema sposobami:

−Confarreatio – akt sakralny, dokonywany wobec dwóch najwyższych kapłanów i w

obecności 10 świadków. Były to uroczyste zaślubiny i wejście pod władzę

równocześnie. Akt ten był dostępny tylko dla patrycjuszy. Tylko dzieci z takich

małżeństw mogły dostępować godności kapłańskich

– 44 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−Coemptio – akt dokonywany przy zastosowaniu emancypacji. Zwierzchnik familijny

kobiety (albo ona sama, jeśli była osobą sui iuris, ale za przyzwoleniem opiekuna)

odstępował mężowi władzę agnacyjną za symboliczną zapłatą. Była do dawna plebejska

forma nabycia władzy agnacyjnej nad żoną

−Usus – powodował automatyczną przemianę istniejącego dotąd małżeństwa sine manu

w cum manu. Przemiana ta dokonywała się na skutek jednorocznego, nieprzerwanego

pobytu żony w domu męża. Aby zapobiec temu skutkowi – wystarczyła nieobecność

żony przez trzy kolejne noce.

W okresie prawa klasycznego małżeństwo cum manu zanikło, a wraz z nim wymienione

wyżej formy zawierania takiego związku – najwcześniej usus, potem confarreatio icoemptio.

5. Stosunki osobiste i majątkowe między małżonkami

Stosunki osobiste

Małżeństwo cum manu – kobieta wychodziła z familii agnacyjnej swego ojca a wchodziła do

familii i pod władzę męża. W nowej familii żona otrzymywała w stosunku do swego męża

stanowisko agnacyjnej córki. Osobista władza męża nad żoną w praktyce nigdy nie była tak

rozległa jak nad dziećmi ze względów obyczajowych, sakralnych, konieczności liczenia się z

opinią poprzedniej familii żony. Inicjatywa przeprowadzenia rozwodu należała do męża.

Małżeństwo sine manu – nie zmieniało niczego w dotychczasowej przynależności familijnej

żony. Jeśli była sui iuris – pozostawała nią nadal i nadal była pod opieką swoich opiekunów.

Samodzielność majątkowa i swoboda zerwania małżeństwa dawała jej w stosunku do męża

niezależność osobistą. Z dziećmi wiązały ją jedynie więzy kognacji. W małżeństwie tym mąż

nadal decydował o sprawach istotnych dla rodziny tj. o miejscu zamieszkania, sposobie

wychowywania dzieci itp.

Stosunki majątkowe

W małżeństwie cum manu żona jako osoba alieni iuris nie miała zdolności majątkowej. Jeśli

poprzednio była sui iuris – jej majątek, przez conventio in manum, przypadał mężowi, a żona

traciła podmiotowość prawną. Jeśli była alieni iuris – traciła swoje agnacyjne prawa

spadkowe, natomiast nabywała je jako agnatka w nowej familii. Ewentualne nabytki żony w

czasie małżeństwa przypadały mężowi. Na mężu natomiast spoczywał obowiązek

utrzymywania rodziny. Był to rodzaj zupełnej wspólnoty majątkowej, ale jedynym

uprawnionym podmiotem dysponującym i obciążonym był mąż.

W małżeństwie sine manu obowiązywała zupełna rozdzielność majątkowa. Jeżeli żona

była sui iuris – zachowywała nadal swój odrębny majątek. Mąż bywał jego zarządcą na

zasadzie odwoływalnego osobnego zlecenia. Mąż ponosił ciężary utrzymania żony i domu.

Jeżeli żona była alieni iuris – zachowywała swoje uprawnienia majątkowe w familii swego

ojca, a wszelkie dokonane przez nią nabytki przypadały ojcu. U męża miała tylko utrzymanie.

Darowizna (donatio) dokonana między małżonkami była nieważna. Przepis ten był zaporą

przeciwko niepożądanym presjom między małżonkami, np. zapobiegał żądaniu przysporzenia

majątkowego w zamian za rezygnację z zerwania małżeństwa.

6. Posag – pojęcie, sposoby ustanowienia i rodzaje !!!

– 45 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Posag – majątek wniesiony mężowi ze strony kobiety w związku z zawarciem małżeństwa.

Było to przysporzenie bezpłatne. Miał ulżyć mężowi w ponoszeniu ciężarów małżeństwa,

zabezpieczać trwałość małżeństwa, a gdyby okazało się ono nietrwałe – miał zapewnić żonie

podstawy dalszej egzystencji i szanse na ponowne wyjście za mąż.

Przedmiotem posagu mogło być wszystko, co przedstawiało wartość majątkową: przedmioty

materialne, sumy pieniężne, należności od osób trzecich. Posag można było ustanowić przed

zawarciem małżeństwa, przy zawarciu małżeństwa lub nawet w czasie trwania związku.

Rodzaje posagów:

−Dos profecticia – pochodzący od ojca – ustanawiał go zwierzchnik agnacyjny kobiety:

ojciec lub dziadek ojczysty. Na ojcu ciążył moralny obowiązek wyposażenia córki,

bowiem wychodząc z dotychczasowej familii i traciła w niej swoje prawa spadkowe.

−Dos adventicia – pochodzący z innego źródła – mógł go ustanowić ktokolwiek, np. sama

żona, która wydzieliła posag dla siebie samej z majątku osobistego, jej matka, krewni, itd.

Na żonie i jej najbliższych ciążył moralny obowiązek ustanowienia posagu.

Sposoby ustanawiania posagów:

−dotis datio – realne przysporzenie wartości majątkowych składających się na posag. Jeżeli

po dokonaniu przysporzenia do małżeństwa nie doszło – ustanawiający mógł żądać

zwrotu posagu,

−dotis dictio – jednostronne, ustne przyrzeczenie ustanowienia posagu,

−dotis promissio – dwustronne przyrzeczenie, złożone i przyjęte w formie stypulacji.

Dotis dictio i dotis promissio stwarzały prawnie skuteczne i zaskarżalne zobowiązania – ale

tylko wtedy, gdy małżeństwo zostało zawarte. W prawie poklasycznym wyszły z użycia,

natomiast znaczenie uzyskało nieformalne przyrzeczenie posagu, rozpowszechnił się też

zwyczaj składania zobowiązań posagowych na piśmie.

W przypadku rozwiązania małżeństwa mąż był zobowiązany do zwrotu majątku posagowego.

Żonie przysługiwała skarga dobrej wiary, przy czym mąż mógł pewne części posagu

zatrzymać, np. z racji nakładów na dzieci, z tytułu niemoralnego prowadzenia się żony.

7. Ustanie małżeństwa

W Rzymie uważano, że małżeństwo trwa tak długo, jak długo trwa wola pozostawania w tym

małżeństwie. Małżeństwo rozwiązywało się, gdy zabrakło jednego z elementów: woli

chociażby jednego z małżonków, lub wspólnoty pożycia, która z jakichkolwiek przyczyn

została zerwana.

Najważniejszą przyczyną zerwania małżeństwa była śmierć jednego z małżonków. Taki sam

skutek wywoływało długotrwałe zniknięcie jednego z małżonków (początkowo nieokreślone

w czasie, później normowane obowiązkiem odczekania 5 lat). Popadnięcie w niewolę

zrywało małżeństwo w definitywny sposób tak, iż po powrocie z niewoli nie dokonywało się

automatyczne odtworzenie zerwanego węzła.

Osobliwością było ukształtowanie się w Rzymie prawa rozwodowego. Wolności prawa

rozwodowego nie mogli ograniczać nawet sami zainteresowani – umowy wyłączające z góry

możliwość rozwodu lub nakładające kary na sprawcę rozwodu nie miały znaczenia prawnego.

Rozwód był czynnością czysto prywatną i dokonywaną bez uczestnictwa organów

państwowych, bez obowiązku badania przyczyn, skutków. Nie była też wymagana obopólna

zgoda małżonków – obok rozejścia się za porozumieniem rozpowszechnione było również

– 46 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

porzucanie małżonków. W małżeństwie cum manu przywilej ten przysługiwał jedynie

mężowi. W małżeństwie sine manu – obojgu z małżonków. Formą takiego odtrącenia było

przesłanie przez posłańca oświadczenia woli (w połączeniu z faktycznym zerwaniem

wspólnoty małżeńskiej). W okresie poklasycznym rozwinął się zwyczaj przesyłania drugiej

stronie listu rozwodowego.

Zerwać istniejące małżeństwo mógł także zwierzchnik familijny jednego z małżonków. Miało

to zastosowanie zwłaszcza w małżeństwach sine manu, gdzie kobieta pozostawała pod władzą

familijną swego ojca.

W małżeństwie cum manu rozwiązanie małżeństwa nie oznaczało jeszcze zniesienia władzy

agnacyjnej męża nad żoną. Dokonywano tego osobnym aktem. Po dokonanym rozwodzie

kobieta mogła zmusić byłego męża do zwolnienia jej z manus.

8. Konkubinat !!!

Concubinatus – trwały związek dwojga wolnych osób, zawiązany i utrzymywany celowo

jako związek pozamałżeński pomiędzy osobami, które nie miały względem siebie

conubium, lub między którymi nie istniała zgodna wola pozostawania w małżeństwie.

Konkubinaty zdarzały się już w okresie republiki, ale były dla prawa obojętne. Dopiero

ustawy cesarza Augusta w sprawie małżeństwa i obyczajów otworzyły drogę do bezkarnych

związków pozamałżeńskich z kobietami, z którymi małżeństwo było zabronione (np. między

senatorami a wyzwolenicami). Konkubinat w takich sytuacjach był dopuszczalny i

powszechny, nie przynosił ujmy w społecznym odczuciu.

Konkubinat był dogodniejszy od małżeństwa, szczególnie dla mężczyzn:

− konkubina nie była żoną, nie miała jej honorowego miejsca u boku męża, ani jej

pozycji prawnej

−dzieci dzieliły stan matki i jako dzieci pozamałżeńskie nie wchodziły pod władzę ojca

i nie miały prawa do majątku ojca

− w konkubinacie nie obowiązywał zakaz darowizn pomiędzy małżonkami

−możliwość zerwania związku w każdym momencie bez żadnych ujemnych skutków

prawnych – np. brak obowiązku zwrotu posagu

W czasie cesarstwa chrześcijańskiego pojawiły się próby walki z konkubinatem poprzez

pogarszanie sytuacji konkubin i ich dzieci (np. zakaz przysporzeń na ich rzecz ze strony ojca).

Konstantyn Wielki wydał ustanowił niedopuszczalność konkubinatu w sytuacji równocześnie

istniejącego małżeństwa.

Justynian zaniechał tej walki i ustanowi konkubinat jako niższą formę małżeństwa, z

ograniczonymi skutkami – dzieciom przyznano ograniczone prawa spadkowe.

9. Powstanie i zgaśnięcie władzy ojcowskiej

Władza ojcowska (patria potestas) odnosiła się tylko do podległych członków familii.

Wchodzące w skład familii osoby alieni iuris były skrępowane władzą ojcowską, ale z drugiej

strony dzieliły społeczne i ekonomiczne stanowisko ojca i z reguły dziedziczyły jego majątek.

Dlatego też wejście do familii i pod władzę ojcowską było starannie regulowane.

Sposoby powstawania władzy ojcowskiej

– 47 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−urodzenie w małżeństwie – pod władzę ojca wchodziły dzieci z małżeństwa iustum

matrimonium, jeśli zostały uznane za małżeńskie. W prawie klasycznym do dzieci

małżeńskich zaliczano te, których poczęcie uznano za możliwe w małżeństwie.

−włączenie do familii osób z zewnątrz – przede wszystkim przybranie dziecka, zwane

adopcją, które miało „naśladować naturę”. Adopcja występowała w Rzymie w

dwojakiej postaci:

oarogacja – arogowany, dotychczas sui iuris, spadał do roli alieni iuris i przechodził

pod władzę arogującego wraz ze swym majątkiem oraz wszystkimi osobami

podległymi.

oadopcja właściwa – adoptowany nie zmieniał swej sytuacji prawnej, przechodził

tylko z jednej familii do drugiej. O to, by nie poniósł szkody dbał dotychczasowy

zwierzchnik.

−legitimatio – nadanie dzieciom z konkubinatu stanowiska dzieci urodzonych w

małżeństwie.

−wejście pod władzę żony (in manu), która w rodzinie agnacyjnej zajmowała w

stosunku do swego męża stanowisko agnacyjnej córki.

Zgaśnięcie władzy ojcowskiej

Władza ojcowska trwała w Rzymie z reguły aż do śmierci pater familias. Z wygaśnięciem tej

władzy osoby dotychczas bezpośrednio jej podległe stawały się sui iuris. Te same skutki co

śmierć wywoływała capitis deminutio maxima imedia (utrata wolności lub obywatelstwa)

ojca rodziny. Wyjątkowo spod władzy ojcowskiej wychodziły dzieci, jeśli uzyskiwały

wysokie stanowiska państwowe lub religijne. Zgodnie z prawem cesarskim władzę

ojcowską można było utracić za karę w przypadku ciężkich przewinień wobec dziecka, za

trzykrotną sprzedaż syna in mancipium. Wyjście spod władzy mogło nastąpić wskutek

emancypacji (dobrowolne zwolnienie z podległości władzy ojcowskiej – akt prawny, na

podstawie którego dziecko rodziny stawało się sui iuris).

10. Treść władzy ojcowskiej

Władza ojca nad osobami i majątkiem, była nieograniczona. Spośród licznych uprawnień

zawartych w patria potestas najbardziej wyraziste są: władza nad życiem, wolnością i

małżeństwem dzieci.

Władza nad osobami

Ius vitae nescisque – prawo życia i śmierci – uprawnienie do dysponowania życiem

podległych członków rodziny. W praktyce sprowadzało się do sprawowania jurysdykcji

karnej za najcięższe przewinienia, zazwyczaj przy pomocy sądu domowego. Większą

swobodę miał ojciec przy decydowaniu o losie noworodka. Ustawa XII Tablic nakazywała

natychmiastowe uśmiercanie noworodków „nieudanych”.

Ius vendendi – uprawnienie do sprzedaży dzieci – początkowo było uprawnieniem

rzeczywistym i prowadziło do prawdziwej niewoli, jeżeli sprzedaż następowała trans Tiberim.

Sprzedaż w obrębie państwa prowadziła do przejściowego stanu podobnego do niewoli – in

mancipio.

Małżeństwo dzieci – zgoda ojca na małżeństwo dzieci była koniecznym warunkiem zawarcia

małżeństwa.

– 48 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Środki ochrony – wobec członków familii pater familias realizował swoje uprawnienia w

drodze samopomocy dozwolonej. Wobec osób postronnych, które bezprawnie zatrzymywały

osobę podległą władzy ojciec posługiwał się dawnym prawem windykacyjnym, a w prawie

klasycznym wykorzystywał interdykty pretorskie.

Władza nad majątkiem

Właścicielem, zarządcą i zwierzchnikiem majątku był pater familias. On też był jedynym

przedstawicielem rodziny na zewnątrz w obrocie prawno-majątkowym.

Peculium – wydzielone z majątku familijnego poszczególne elementy (np. bydło, sumy

pieniężne) i powierzone w odrębny zarząd dzieciom oraz niewolnikom. Właścicielem takiego

peculium pozostawał ojciec, który mógł je w każdej chwili zlikwidować. Korzyści były

obopólne – ojciec decentralizował zarząd majątkiem i rozszerzał zakres możliwości

nabywczych familii, a syn korzystał z dochodów wypracowanych z peculium.

Peculium castrense – zaliczano do niego to, co Filius familiae nabył jako żołnierz w wojsku

(żołd, łupy wojenne). Był to odrębny majątek syna – także pod względem prawnym.

Przypadał ojcu tylko w razie gdy syn przed śmiercią nie zadysponował nim inaczej w

testamencie.

11. Peculium !!!

Peculium były to pewne elementy majątku (np. bydło, suma pieniężna, przedsiębiorstwo

zarobkowe), wydzielone z majątku familijnego i powierzone w odrębny zarząd i używanie

podległym władzy synom i niewolnikom, rzadziej żonom i córkom. Prawnie właścicielem

peculium pozostawał ojciec, który mógł je w każdej chwili zlikwidować. Syn, nawet przy

przyznaniu mu prawa do swobodnej administracji, nie mógł peculium umniejszać poprzez

darowizny. Natomiast każde powiększenie peculium przypadało ojcu.

Korzyści z ustanowienia peculium były obopólne – ojciec decentralizował zarząd majątkiem

i rozszerzał możliwości nabywcze familii, a syn korzystał z dochodów wypracowanych z

peculium, zaprawiał się przy tym do samodzielnego gospodarowania.

Ustanowienie peculium pociągało za sobą poważne skutki prawne. Z zawartych aktów

prawnych uprawnienia przechodziły na ojca (ponieważ syn nie miał zdolności majątkowej),

natomiast za zobowiązania syn mógł odpowiadać, ponieważ miał zdolność do czynności

prawnej. Ojciec dodatkowo odpowiadał za zobowiązania syna lub niewolnika w przypadku:

− jeżeli syn zarządzał peculium, ojciec odpowiadał do wysokości tego peculium

− jeśli ojciec ustanowił syna kierownikiem przedsiębiorstwa handlowego czy okrętu,

odpowiadał wraz z nim solidarnie za zobowiązania zaciągnięte w tym zakresie.

− jeśli ojciec upoważnił syna do zawarcia jakiejś czynności prawnej, lub ją później

zaaprobował – odpowiadał z synem solidarnie za zobowiązania z tej czynności

Odrębnym rodzajem peculium było peculium castrense, do którego zaliczano to, co

żołnierzowi darowali rodzice lub krewni, albo to, co sam nabył w czasie wojny – żołd, łupy

wojenne. Peculium obozowe stanowiło odrębny majątek syna pod względem prawnym.

Przypadało ono ojcu tylko wtedy, gdy syn zmarł nie zdecydowawszy inaczej w testamencie.

12. Opieka nad kobietami !!!

– 49 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

W starożytnym Rzymie kobiety sui iuris, tj. niepodległe patria potestas, lub manus swojego

męża, nawet po osiągnięciu dojrzałości pozostawały pod ciągłą opieką mężczyzn (tutela

mulierum). Chodziło tutaj o utrzymywanie w całości majątku familijnego i ustrzeżenie

kobiety przed ujemnymi konsekwencjami jej własnego działania. Uzasadnieniem miała być

bezradność kobiet, ich nieznajomość procesu, lekkomyślność.

Opiekunem czyniono zazwyczaj najbliższego spadkobiercę kobiety. Powołanie opiekuna

mogło nastąpić w testamencie. W praktyce mężowie pozostawiali żonom możliwość wyboru

opiekuna jednorazowo, a czasami nawet wielokrotnie. Ponadto powołanie opiekuna mogło

nastąpić drogą ustawową lub na skutek zarządzenia władzy.

Kobieta dojrzała sui iuris sama zarządzała własnym majątkiem. Jedynie do ważniejszych

czynności prawnych, takich jak wyzwolenie niewolnika, zaciągnięcie zobowiązania,

potrzebne było współdziałanie opiekuna. W okresie pryncypatu ten współudział spadał

niekiedy do roli czystej formalności. Pretor często zmuszał opiekuna do udzielenia

przyzwolenia. Opiekun zaś, sprowadzony do roli figuranta, nie ponosił odpowiedzialności za

niewłaściwe sprawowanie opieki.

Cesarz August zniósł opiekę prawną nad wolno urodzonymi kobietami – matkami trojga

dzieci, oraz nad wyzwoleniami – matkami czworga dzieci. Cesarz Klaudiusz zniósł ustawową

opiekę agnatów.

13. Opieka nad niedojrzałymi !!!

Tutela impuberum – opieka nad dziećmi i niedojrzałymi, której celem było przedłużenie

zakończonej przedwcześnie władzy ojcowskiej. Opiekun miał się troszczyć o wychowanie,

wykształcenie i utrzymania pupila. Najważniejszym zadaniem było zarządzanie majątkiem

pupila. Majątkiem pupila do 7 roku życia opiekun zarządzał sam. Po ukończeniu 7 lat pupil

mógł samodzielnie powiększać swój majątek, a za aprobatą opiekuna – dokonywać czynności

zobowiązujących. W ten sposób zaprawiał się w samodzielności. Po ustaniu opieki opiekun

winien zwrócić pupilowi majątek i rozliczyć się z nim.

Stosowanie opieki było obowiązkiem publicznym, a odmowa mogła nastąpić tylko z ważnych

przyczyn. Nie wszyscy mogli być jednak opiekunami (umysłowo chorzy, niemi, głusi,

nieletni). Rodzaje opieki:

−tutela legitima – opieka ustawowa, do jej sprawowania powoływano najbliżsych agnatów.

Tutor jako spadkobierca, był osobą zainteresowaną w sprawowaniu opieki,

−tutela testamentaria – Ustawa XII Tablic dawała ojcu możliwość powołania opiekuna w

testamencie. Tutor testamentarius był traktowany jako osoba ciesząca się zaufaniem ojca,

−tutela dativa – opieka ustanawiana na zarządzenie władzy, gdy brakowało opiekuna

ustawowego lub testamentowego, albo, gdy ww. wymienieni nie mogli sprawować opieki.

Z wnioskiem o powołanie mógł wystąpić ktokolwiek, zwłaszcza matka półsieroty.

W przypadku niewłaściwego sprawowania opieki tutorzy mogli być pociągani do

odpowiedzialności przy pomocy skarg o charakterze karnym. Należały do nich:

−powództwo popularne – przysługujące każdemu obywatelowi (oprócz pupila), wnoszono

je w czasie trwania opieki, a celem było usunięcie opiekuna, który nadużył zaufania

−powództwo w sprawie rozdzielenia rachunków – pupil po zakończeniu opieki

dochodził podwójnej wysokości tego, co opiekun rozmyślnie sprzeniewierzył

−actio tutelae – za jej pomocą pupil domagał się rozliczenia ze sprawowania opieki

– 50 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

14. Kuratela !!!

Kuratela (cura, curatio) – forma pieczy ustanawiana celem zarządu majątkiem

podopiecznego. Kurateli poddawano osoby sui iuris, które potrzebowały pieczy nad swym

majątkiem głównie z powodu braku pełnej zdolności do czynności prawnych.

Kuratela obejmowała sytuacje wyjątkowe: kuratela nad umysłowo chorymi, poczętymi a

jeszcze nie narodzonymi, nieobecnymi. Kuratela mogła być ustanawiana na samym tylko

majątku. Kurator, w przeciwieństwie do opiekuna, zarządzał majątkiem sam, a za sposób

prowadzenia kurateli odpowiadał na zasadach ogólnych, tak jak w przypadku prowadzenia

spraw cudzych bez zlecenia. Dopiero Justynian wprowadził powództwa podobne jak w

przypadku opieki.

Do najczęstszych przypadków kurateli należały:

−cura furiosi – ustawowy zarząd majątku chorego umysłowo, pozbawionego zdolności do

czynności prawnych. Zarząd ten przypadał najbliższym agnatom, w ich braku gentylom.

Celem było zabezpieczenie interesów: familijnych oraz osoby pozostającej pod kuratelą

−cura prodigi – kuratela nad marnotrawcami, ograniczonymi w zdolności do czynności

prawnych. Zadaniem kuratora było sprawowanie zarządu majątkiem osoby uznanej za

marnotrawcę. Zgoda kuratora była konieczna przy zawieraniu aktów prawnych

pogarszających sytuację prawno-majątkową marnotrawcy

−cura minorum – kuratela nad małoletnimi poniżej 25 roku życia, ustanowiona celem

ułatwienia tym osobom skutecznego funkcjonowania w obrocie prawnym. Kurator był

ustanawiany zawsze przez urzędnika, początkowo doraźnie, do każdej czynności z

osobna, na uzasadniony wniosek. Z czasem, coraz częściej i bez konieczności wniosku –

do zarządu nawet nad całym majątkiem minora.

Inne, rzadsze przypadki kurateli to:

− kuratela majątku dłużnika

− kuratela majątku osoby nieobecnej

− kuratela spadku leżącego

− kuratela dziecka poczętego, ale jeszcze nie urodzonego

− kuratela chorych, ułomnych u starców

– 51 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

VI. PRAWO SPADKOWE

1. Pojęcie spadku

Rzymskie prawo spadkowe w Instytucjach Gaiusa i Justyniana mieści się w obrębie prawa

„które dotyczy rzeczy”. Wg. Gaiusa spadek należał do rzeczy, choć niematerialnych.

Przez dziedziczenie (succesio) rozumie się wejście jednej lub więcej osób w ogół stosunków

prawno-majątkowych po zmarłym. Stosunki majątkowe po zmarłym nazywa się spadkiem

(hereditas), osoba, która wchodzi w te stosunki nazywa się dziedzicem (heres), a osoba

zmarła nosi nazwę spadkodawcy (defunctus). Jeśli dziedziców było kilku (heredes) – spadek

przypadał na każdego z nich w pewnej oznaczonej lub równej części, a każdy z nich

wstępował w stosunki majątkowe po spadkodawcy w zakresie swojej części jako ogólny

następca.

Dziedziczenie jest następstwem ogólnym –succesio universalis – dziedzic obejmuje

jednym aktem prawnym wszystkie rzeczy materialne, wierzytelności i zobowiązania

spadkodawcy, które tworzą całość majątkową i przechodzą na niego w całości. Następstwo to

odbywa się aktem nabycia spadku. Przez nabycie spadku dziedzic wchodzi w miejsce

spadkodawcy i z mocy prawa staje się właścicielem składników rzeczowych spadkodawcy,

wierzycielem jego wierzytelności i dłużnikiem jego długów.

Sukcesja uniwersalna była zasadą, ale na dziedziców nie przechodziły uprawnienia ściśle

osobiste, np. służebności osobiste, czy udział w spółce. Dziedzic nie odpowiada karnie za

zobowiązania spadkodawcy. Zobowiązania osobiste przechodzą na dziedzica jedynie

wówczas, gdy w procesie zostały doprowadzone do litis contestatio. Mogło się zdarzyć, że w

spadku nie było w ogóle żadnych rzeczy materialnych, a jednak był to spadek w rozumieniu

prawa.

Spadkobiercą mogła być tylko osoba powołana do spadku bądź na mocy testamentu, bądź na

mocy przepisów prawa (dziedziczenie beztestamentowe). W prawie rzymskim dziedziczenie

testamentowe miało pierwszeństwo przed dziedziczeniem beztestamentowym, przy czym te

dwa porządki wykluczały się wzajemnie.

2. Pojęcie i rodzaje dziedziczenia (hereditas – bonorum possessio)

Dziedziczenie (succesio) – wejście jednej lub więcej osób w ogół stosunków

prawno-majątkowych po zmarłym (spadek – hereditas). Osoba wchodząca w te stosunki to

dziedzic (heres), a osoba zmarła to spadkodawca (defunctus).

W prawie spadkowym obok systemu dziedziczenia wg ius civile (hereditas), pretorzy

powołali do życia cały system dziedziczenia wg prawa pretorskiego (bonorum possessio).

Hereditas – spadek i przejście spadku ze spadkodawcy na dziedzica, czyli dziedziczenie wg

prawa cywilnego. Oparte na Ustawie XII Tablic regulowane było surowymi przepisami,

zgodnie z którymi spadkobranie ograniczało się do wąskiej grupy dziedziców. Było to wejście

w ogół praw majątkowych zmarłego. Spadek cywilny otwierał się z mocy prawa

Bonorum possessio – posiadanie majątku – to spadek i dziedziczenie wg prawa pretorskiego.

Ten rodzaj dziedziczenia nie następował z mocy prawa – zawsze trzeba się było o niego

ubiegać u pretora, później u magistratur sądowych, i to w stosunkowo krótkich terminach,

pod rygorem pominięcia. Dopuszczony w ten sposób do spadku nazywał się bonorum

– 52 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

possessor. Oficjalnie, w świetle ius civile nie był on dziedzicem, lecz w miejscu dziedzica. W

praktyce była to najczęściej tylko różnica nazwy.

Bonorum possessio służyło do poprawiania prawa cywilnego (np. zapobiegało powstawaniu

spadków wakujących; ponadto pretor dbał by nie powstawały spadki bezdziedziczne, by nie

dopuszczano w dziedziczeniu dalszych krewnych przed dziećmi emancypowanymi).

Posiadanie spadku mogło mieć charakter:

−bonorum possessio cum re – ostateczne – dziedzic prawa pretorskiego rzeczywiście

otrzymywał spadek

−bonorum possessio sine re – bonorum possessor musiał ustąpić i wydać spadek lepiej

uprawnionemu członkowi rodziny, np. dziecku spadkodawcy, które urodziło się po śmierci

ojca.

3. Sposoby powołania do dziedziczenia

Powołanie do dziedziczenia dawało osobie powołanej prawną możność nabycia przez

oświadczenie woli o przyjęcie spadku. Rodzaj dziedziczenia zależał od podstawy powołania

do spadku. Istniały trzy sposoby powoływania do dziedziczenia:

Ex testamento – dziedziczenie testamentowe – powołanie do dziedziczenia wynikało z woli

spadkodawcy wyrażonej w testamencie. Powołanie do spadku było koniecznym wymogiem

dziedziczenia, ale dopiero otwierało możliwość powołania do spadku. Konieczne jeszcze było

oświadczenie woli powołanego o przyjęciu spadku.

Dziedziczenie testamentowe miało pierwszeństwo przed beztestamentowym. Eliminowało

dziedziczenie ustawowe nie tylko wtedy, gdy spadkodawca rozporządził całością testamentu,

ale i wówczas, gdy rozporządził tylko jego częścią. Nierozdysponowane części przypadały

dziedzicowi testamentowemu, w myśl zasady iż obydwa rodzaje sukcesji wzajemnie się ze

sobą wykluczają.

Ab intestato – beztestamentowe – dochodziło do skutku tylko po kimś, kto nie pozostawił w

ogóle testamentu albo też pozostawił testament nieważny lub nieskuteczny. Opierało się o

ustawy lub edykty pretorskie. Usytuowane było jako drugoplanowe, po dziedziczeniu

testamentowym. Dziedzice powołani w ustawie dochodzili do spadku dopiero w chwili braku

dziedziców powołanych w testamencie. Stanowiło ochronę zbiorowych interesów całej

rodziny spadkodawcy.

Contra tabula – przeciwtestamentowe (konieczne) – polegało na tym iż z mocy prawa

ogólnie obowiązującego powoływano do spadku najbliższe osoby spadkobiercy – wbrew jego

odmiennej woli wyrażonej w testamencie. Dziedziczenie przeciwtestamentowe prowadziło do

obalenia testamentu, albo do ograniczenia dyspozycji testamentowej. Celem takiego sposobu

powoływania dziedziców była ochrona członków rodziny w sytuacji zbyt swobodnego

dysponowania majątkiem i łamania praw członków rodziny.

4. Pojęcie i formy testamentów

Testament był czynnością prawną jednostronną, przejawem woli samego testatora, bez

udziału, a nawet bez wiedzy osób zainteresowanych. Był to akt ostatniej woli, co oznacza, że

był odwoływalny aż do śmierci i skuteczny dopiero po śmierci. Formy tesamentu:

−Najstarsze testamenty wg ius civile – można było je sporządzić tylko publicznie, w

szczególnych okolicznościach: w czasie pokoju – przed zgromadzeniem ludowym,

(zbierało się dwa razy do roku); w czasie wojny – przed gotowym do boju oddziałem.

– 53 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−Testament mancypacyjny wg ius civile – akt prywatny, mógł być dokonany w każdej

chwili. Testator wobec świadków i obsługującego wagę mancypował majątek

powiernikowi, dając mu ustne polecenie, komu wydać majątek po śmierci. Z czasem

mancypacja spadła do roli formalności a wola testatora wręczana powiernikowi wyrażona

była na piśmie

−Testament prawa pretorskiego – pretor udzielał bonorum possessio każdemu, kto

przedłożył testament opatrzony pieczęciami min. pięciu świadków. Początkowo od

bonorum possessio silniejsze było dziedziczenie wg ius civile. Z czasem dziedzicowi

zapewniono ochronę za pomocą exceptio doli przeciw powództwu dziedzica cywilnego.

−Testamenty prawa poklasycznego i justyniańskiego – w okresie dominatu powstawały

nowe formy testamentu: publiczne – wpisanie ostatniej woli do akt sądowych, gminnych,

złożenie jej u cesarza; prywatne – forma pisemna, sporządzano je w kilku egzemplarzach;

ustne – sporządzane w obecności 7 świadków; holograficzne – własnoręczny, podpisany

przez testatora, bez potrzeby świadków

−Testamenty szczególne – wobec niektórych osób, lub w sytuacjach wyjątkowych,

stosowano złagodzenia lub obostrzenia ogólnych wymogów co do formy testamentu. Np.

cesarze nadawali znaczenie każdej woli testatora będącego żołnierzem. Ułatwione były

testamenty w czasie zarazy. Zaś testamenty sporządzane przez niewidomego lub

niepiśmiennego musiały być np. podpisane przez specjalnego urzędnika.

5. Zdolność testamentowa

Zdolność testamentowa – w tym zdolność do sporządzania testamentu oraz zdolność do

dziedziczenia.

Testamenti factio activa – zdolność do sporządzania testamentu. Ważny testament mógł

sporządzić obywatel rzymski, będący osobą sui iuris i nieograniczoną w zdolności do

czynności prawnych – a więc powyżej 14 lat mężczyźni i powyżej 12 lat kobiety. Z czasem

zdolność tą rozszerzano na Latynów i peregrynów, mających commercium z Rzymianami, a w

ograniczonym zakresie na osoby podległe władzy ojcowskiej, a nawet na niewolników

państwowych.

Testamenti factio passiva – zdolność dziedziczenia z testamentu pokrywała się w zasadzie z

ogólną zdolnością prawną wg prawa rzymskiego, ponadto obejmowała inne osoby spoza tego

kręgu. Dziedzicem mógł być ustanowiony nasciturus – osoba poczęta w chwili sporządzenia

testamentu, ale jeszcze nie urodzona. Ponadto istniała możliwość powołania do dziedziczenia

niewolnika, którego trzeba było równocześnie wyzwolić. Zwykle niewolnik taki, jako

dziedzic konieczny, obejmował spadek bardzo zadłużony, którego nikt wcześniej nie chciał

objąć. Dziedzicem można było ustanowić również cudzego niewolnika – wtedy spadek

przypada jego właścicielowi. Podobny skutek następował, gdy powołano do dziedziczenia

osobę wolną będącą alieni iuris.

Zdolności do dziedziczenia pozbawieni byli peregryni nie mający commercium z

Rzymianami, przejściowo kobiety, niektóre związki osób.

Testament sporządzony przez osobę nieuprawnioną, w niewłaściwej formie, czy bez

należytego uregulowania sukcesji ogólnej był nieważny i nie powodował skutków prawnych.

Testament, na podstawie którego nikt nie dziedziczył, był ważny, ale bezskuteczny.

6. Treść testamentu

– 54 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Istotą testamentu było uregulowanie sukcesji ogólnej iustanowienie dziedzica.

Rozrządzenie złożone tylko z cząstkowych przysporzeń majątkowych nie było testamentem.

Jeśli ustanowienie dziedzica było nieważne – wówczas cały testament był nieważny. Poza

ustanowieniem dziedzica testament może zawierać inne elementy, np. ustanowienie opiekuna

dla niedojrzałych i dla kobiet, ustanowienie zapisu, wyzwolenie niewolników, polecenia w

stosunku do dziedziców i zapisobiorców.

Testator nie mógł w testamencie nikogo pominąć – mógł natomiast niektóre osoby

wydziedziczyć. Prawo nie nakładało obowiązku uzasadnienia wydziedziczenia, ale musiało

ono być dokonane w odpowiedniej formie. Wydziedziczonego syna należało wskazać

imiennie. Pozostałych (córki, żonę) wystarczyło wydziedziczyć zbiorowo.

Odnośnie do ustanowienia dziedzica istniały przepisy formalne, które z czasem traciły swoją

ważność:

−heredis institutio – ustanowienie dziedzica – umieszczano je na początku, gdyż

początkowo wcześniejsze postanowienia nie były ważne. W wypadku braku

ustanowienia dziedzica cały testament był nieważny. Dziedzica trzeba było wyznaczyć

w języku łacińskim i indywidualnie. Z czasem wymóg ten odpadł. Ustanowienie

musiało wynikać z woli testatora. Testator mógł ustanowić jednego lub więcej

dziedziców sukcesji uniwersalnej. Udział takich spadkobierców trzeba było oznaczyć w

częściach ułamkowych

−ustanowienie dziedzica z terminem (dies) lub warunkiem (conditio)– testator mógł

powołać dziedzica tylko na stałe, nie mógł ograniczyć go terminem ani początkowym,

ani końcowym. Nie mógł też ustanowić warunku rozwiązującego. Mógł natomiast

ustanowić warunek zawieszający. Warunkowo powołany dziedzic mógł objąć spadek od

razu, ale musiał złożyć stymulacyjne przyrzeczenie, że zwróci spadek, jeśli nie

dotrzyma warunku.

−podstawienie – spadkodawcy dążyli do tego aby nie dopuścić do dziedziczenia

beztestamentowego. W obawie, że dziedzic ustanowiony nie zechce, albo nie będzie

mógł podjąć spadku, powoływali ewentualnie na jego miejsce dziedzica

podstawionego. Warunkiem dziedziczenia substytuta było wcześniejsze odpadnięcie

dziedzica ustanowionego. Istniały trzy rodzaje podstawienia: pospolite – najczęstsze,

pupilarne, oraz jak gdyby pupilarne.

7. Podstawienie testamentowe

Podstawienie (substitutio)– spadkodawcy dążyli do tego aby nie dopuścić do dziedziczenia

beztestamentowego (heres substitutus). W obawie, że dziedzic ustanowiony nie zechce, albo

nie będzie mógł podjąć spadku, powoływali ewentualnie na jego miejsce dziedzica

podstawionego.

Substytucja była rodzajem warunkowego powołania do spadku. Warunkiem dziedziczenia

substytuta było wcześniejsze odpadnięcie dziedzica ustanowionego a także innych,

wcześniejszych substytutów. W starożytnym Rzymie istniały trzy rodzaje podstawienia:

−podstawienie pospolite – najczęstszy rodzaj podstawienia – testator ustanawiał często

cały szereg kolejnych substytutów, a zazwyczaj na koniec, dla bezpieczeństwa –

własnego niewolnika

– 55 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−podstawienie pupilarne – ojciec, powołując do dziedziczenia niedojrzałe dziecko mógł

w tym testamencie zadecydować, kto będzie dziedziczył po dziecku, gdyby zmarło jako

osoba sui iuris ale przed osiągnięciem dojrzałości. Taka substytucja zabezpieczała

pupila przed ewentualnymi zamachami na jego życie ze strony dziedziców ustawowych,

zwłaszcza, że osoba substytuta pozostawała tajemnicą

−podstawienie jak gdyby pupilarne – ustanowienie w testamencie przez ascendentów

osoby chorej umysłowo spadkobiercy na wypadek, gdyby umysłowo chory descendent

zmarł po testatorze, nie odzyskawszy zdrowia. Postanowienie wygasało wraz z

wyzdrowieniem chorego.

8. Kodycyl

Nie zawsze możliwe było zachowanie ścisłych wymogów co do treści i formy testamentu. w

takich sytuacjach, zwłaszcza gdy były nagłe, zainteresowani formułowali swoje dyspozycje

pośmiertne w zwyczajnych listach zwanych codicilli, kierowanych do spadkobierców

testamentowych, czy beztestamentowych, a także do zapisobierców.

Codicilli – listowna prośba o wykonanie pewnych rozporządzeń, z którą spadkodawca

występował wobec swego dziedzica beztestamentowego, testamentowego lub zapisobiorców.

Kodycyl mógł sporządzić spadkodawca nie pozostawiający testamentu celem uzupełnienia

dziedziczenia ustawowego. Mógł go także wystosować spadkodawca, który sporządził

testament, celem uzupełnienia dziedziczenia rozporządzonego testamentem.

Treścią kodycylu mogły być wszelkie rozporządzenia ostatniej woli z wyjątkiem

ustanowienia dziedzica i wydziedziczenia.

Kodycyl sporządzony oprócz testamentu mógł w nim być potwierdzony, lub nie. Wszelkie

rozporządzenia z zakresu prawa cywilnego, takie jak legaty, ustanowienia opieki,

wyzwolenia, można było zamieścić tylko w kodycylu poświadczonym testamentem.

Wkodycylu niepoświadczonym można było zamieścić tylko fideikomisy.

Kodycyl dawał spadkodawcy możność przynajmniej częściowego utrzymania w mocy

rozporządzeń testamentowych. Testator mógł umieścić w testamencie tzw. klauzulę

kodycylarną (jeżeli testament z jakichś powodów okaże się nieważny, winien być utrzymany

jako kodycyl). Ta klauzula sprawiała, że ustanowienia dziedziców w kodycylu interpretowano

jako fideikomis uniwersalny, który z reguły obciążał dziedzica beztestamentowego.

9. Dziedziczenie beztestamentowe w Ustawie XII Tablic

Dziedziczenie beztestamentowe (ab intestato) dochodziło do skutku po kimś, kto nie

pozostawił po sobie w ogóle żadnego testamentu, albo pozostawił testament, tyle, że

nieważny lub bezskuteczny. Dawne ius civile dopuszczało trzy klasy dziedziców: sui heredes,

proximi agnati igentiles.

Sui heredes – osoby wolne, które podlegały bezpośrednio władzy ojcowskiej spadkodawcy i

z chwilą jego śmierci stawały się osobami sui iuris. Należały tu w szczególności:

− żona z małżeństwie cum manu, która zajmowała miejsce agnacyjnej córki,

− dzieci sui iuris, bez względu na płeć, także adoptowane,

− dalsi zstępni zmarłych, czy emancypowanych synów, jeżeli byli bezpośrednio podlegli

władzy spadkodawcy.

– 56 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Podział spadku pomiędzy sui heredes dokonywał się w dwojaki sposób. Po pierwsze – wg

głów – ten rodzaj podziału dotyczył sui heredes tego samego stopnia, np. Po drugie – wg

szczepów – w sytuacji gdy występowały nierówności stopnia pokrewieństwa agnacyjnego.

Sui dalszego stopnia reprezentowali wtedy łącznie osobę swego poprzednika i otrzymywali

jego część do równego podziału między sobą.

Proximi agnati – w braku sui do dziedziczenia powoływani byli agnaci najbliższego stopnia,

o ile trwała jeszcze więź agnacyjna. Najbliższe było rodzeństwo spadkodawcy, a także matka

z małżeństwa cum manu – jako agnacyjna siostra. Dalszymi byli stryjowie, bracia cioteczni.

Spadek dzielono w częściach równych, wg głów.

Gentiles – w braku agnatów do dziedziczenia powoływano współrodowców spadkodawcy,

noszących to samo nazwisko. Ten rodzaj dziedziczenia szybko wyszedł z użycia.

Osoby, które po śmierci spadkodawcy pozostawały alieni iuris – nie były powoływane do

dziedziczenia. Powołanie do spadku było jednorazowe – jeśli najbliższy z powołanych nie

chciał, lub nie mógł dziedziczyć, odpadali wszyscy dalsi. Prawo do spadku traciły dzieci,

jeśli przestawała istnieć więź agnacyjna.

10. Dziedziczenie beztestamentowe w edykcie pretorskim

Bonorum possessio ab intestato – niedogodności dziedziczenia ab intestato pretorowie

usuwali stopniowo, ogłaszając kolejne edykty, w których ograniczali jego zastosowanie i

wprowadzali nowe kategorie osób powołanych do dziedziczenia w oparciu o kognację i o

małżeństwo sine manu.

Ponadto pretorowie odstąpili od zasady jednorazowego powołania do spadku najbliżej

uprawnionego, a w zamian za to wprowadzili zasadę odmienną – sukcesywnie ogłaszano

bonorum possessio ab intestato dla coraz to dalszych uprawnionych, według następujących po

sobie kolejnych klas i stopni pokrewieństwa, zawsze z podanym terminem przyjęcia lub

odrzucenia spadku.

System beztestamentowego dziedziczenia pretorskiego znalazł się w edykcie wieczystym

Juliana i złożony był z czterech kolejnych klas:

1. Unde liberi – w tej klasie pretor powoływał do dziedziczenia potomstwo spadkodawcy,

zarówno związane węzłem agnacyjnym (dzieci, wnukowie, prawnukowie), jak również

emancypowane. Dzieci dziedziczyły wg głów, dalsi krewni wg szczepów.

2. Unde legitimi – jeżeli nikt z klasy poprzedniej nie głosił się w terminie, pretor dopuszczał

do spadku dziedziców ab intestato wg ius civile, a więc: sui heredes (w tym żona w

małżeństwie cum manu), proximi agnati igentiles.

3. Unde cognati – po agnatach pretor dopuścił kognatów, i to w szerokim zakresie: do

szóstego stopnia wszystkich, a z siódmego – jeszcze prawnuków rodzeństwa. Bliżsi

stopniem wykluczali dalszych, a równi dziedziczyli wg głów.

4. Unde vir et uxor – dopiero na ostatnim miejscu, po agnatach i kognatach powołani byli

małżonkowie. Jednak dla żony w małżeństwie cum manu ta odległość powołania do

dziedziczenia była bez znaczenia, ponieważ dziedziczyła ona również w klasie drugiej.

11. Dziedziczenie beztestamentowe w prawie justyniańskim

– 57 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Reformę dziedziczenia beztestamentowego przeprowadził Justynian po zakończeniu

głównego dzieła ustawodawczego. Nowe uregulowanie oparło się wyłącznie na kognacji i

zasadzie równouprawnienia płci. Spadkobiercy dzielili się na cztery klasy, z których każda

poprzednia wykluczała następną.

1. Do pierwszej klasy należeli zstępni (descendenci) podlegli władzy i emancypowani, po

ojcu czy matce, bez względu na płeć. W przypadku gdy było kilku krewnych tego samego

stopnia – podział dokonywano wg głów. Żyjący wykluczali swoich zstępnych, np. syn –

własne dzieci, natomiast w miejsce zstępnych zmarłych wchodzili ich następcy a podział

odbywał się wg szczepów.

2. Do drugiej klasy należeli wstępni, czyli ascendenci (ojciec, matka, dziadek, babka),

rodzeństwo rodzone (czyli takie, które miało wspólnych oboje rodziców), oraz dzieci

pierwszego stopnia po zmarłych braciach lub siostrach. Jeżeli wszyscy wspomniani

krewni żyli – dziedziczyli wg głów z wyjątkiem dzieci po zmarłym rodzeństwie, które

dziedziczyły wg szczepów.

3. W trzeciej klasie znajdowało się rodzeństwo przyrodnie (jedno z rodziców było

wspólne), oraz dzieci po zmarłych braciach lub siostrach przyrodnich

4. W czwartej klasie mieścili się wszyscy pozostali krewni boczni, bez ograniczenia. Bliżsi

stopniem wykluczali dalszych. Równi stopniem dziedziczyli wg głów.

Jeśli chodzi o dziedziczenie małżonków – Justynian pozostawił je bez nowego uregulowania.

Podobnie, jak w dziedziczeniu wg prawa pretorskiego małżonkowie dziedziczyli na ostatnim

miejscu po kognatach. W ten sposób pogorszyła się sytuacja wdowy. Jedynie wdowa bez

innego zaopatrzenia otrzymała prawo do czwartej części spadku po mężu – tzw. kwarta

ubogiej wdowy.

W okresie cesarstwa spadki nie objęte przez nikogo z uprawnionych przypadały państwu, po

duchownych – kościołowi, a po żołnierzu – właściwej jednostce wojskowej.

12. Formalne dziedziczenie przeciwtestamentowe

Jeżeli spadkodawca, w sposobie powoływania do dziedziczenia łamał naturalne prawa

członków rodziny powstawała konieczność jej ochrony. Do takiej ochrony należało

dziedziczenie przeciwtestamentowe – na mocy ogólnie obowiązującego prawa powoływano

do spadku najbliższe osoby spadkodawcy, wbrew odmiennej woli testatora,wyrażonej w

testamencie. Dziedziczenie przeciwtestamentowe dochodziło do skutku pomimo istnienia

ważnego testamentu.

Prawo rzymskie znało dwa rodzaje dziedziczenia przeciwtestamentowego: formalne i

materialne.

Formalne prawo dziedziczenia przeciwtestamentowego nakładało na spadkodawcę

obowiązek obdarowania majątkiem spadkowym niektórych osób z jego rodziny lub

wyraźnego wydziedziczenia pod groźbą nieważności testamentu.

Wydziedziczenie w testamencie nie wymagało uzasadnienia, natomiast konieczne było

zachowanie właściwej formy. Syna można było wydziedziczyć tylko imiennie, pozostałych

sui heredes (żona in manu, córki, wnukowie) za pomocą bezimiennej formuły ogólnej. Te

decyzje musiały objąć taże wszystkich przyszłych członków familii, którzy mogli pojawić się

po sporządzeniu testamentu (np. poprzez urodzenie się pogrobowca, adopcję, czy małżeństwo

cum manu).

– 58 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

W przypadku pominięcia syna lub nowego członka familii cały testament tracił znaczenie i

następowało dziedziczenie ab intestatio. Testator mógł jednak z góry ustanowić

pogrobowców swoimi dziedzicami lub ich wydziedziczyć. Istniała bowiem zasada iż

pogrobowiec niweczy cały testament.

Wpozostałych przypadkach pominięcia testament utrzymywał się w mocy, ale pominiętych

dopuszczano do dziedziczenia obok dziedzica z testamentu. Osoba taka, jeśli dziedzicami

ustanowionymi byli sui, otrzymywała równy z nimi dział. W przypadku gdy dziedzicami

ustanowionymi byli dalsi – osoba pominięta otrzymywała połowę spadku, a pozostałą połowę

do podziału – dziedzice ustanowieni w testamencie, w proporcjach wynikających z

testamentu.

Obronę przeciwtestamentową zawartą w ius civile kontynuowali pretorzy, rozciągając ją

wszystkich liberi, a wymóg imiennego wydziedziczenia – na wszystkich męskich potomków

spadkodawcy. Formalna ochrona przeciwtestamentowa przetrwała aż do czasów Justyniana.

Za jego czasów została zastąpiona materialną ochroną przeciwtestamentową.

13. Materialne prawo dziedziczenia koniecznego

Jeżeli spadkodawca, w sposobie powoływania do dziedziczenia łamał naturalne prawa

członków rodziny powstawała konieczność jej ochrony. Do takiej ochrony należało

dziedziczenie przeciwtestamentowe – na mocy ogólnie obowiązującego prawa powoływano

do spadku najbliższe osoby spadkodawcy, wbrew odmiennej woli testatora,wyrażonej w

testamencie. Dziedziczenie przeciwtestamentowe dochodziło do skutku pomimo istnienia

ważnego testamentu.

Prawo rzymskie znało dwa rodzaje dziedziczenia przeciwtestamentowego: formalne i

materialne.

Materialne prawo dziedziczenia przeciwtestamentowego miało na celu zachowanie pewnej

części spadku dla członków rodziny, uprawnionych do zachowku. Uformowało się pojęcie

testamentu ważnego, ale niezgodnego z powinnością ojca wobec najbliższych.

Specjalnym środkiem odwoławczym było querela inofficiosi testamenti, które można było

wnieść tylko w ciągu pięciu lat, a ponadto:

− mogli go wnieść tylko krewni mający prawo do zachowku – czyli zstępni, po nich

rodzice i rodzeństwo mające wspólnego ojca (jeśli testator odsunął je na rzecz „osoby

bezecnej”),

− był powództwem subsydiarnym, tzn. dopuszczalny był jako środek ostateczny,

− obalić testament mógł tylko ten, kto nie otrzymał ze spadku w jakikolwiek sposób co

najmniej minimalnego udziału w spadku. Minimalny udział wyznaczał sąd

początkowo wg własnego uznania, z czasem przyjęło się, że zachowek rzymski

powinien wynosić co najmniej ¼ części działu ustawowego.

Jeżeli sąd uwzględnił skargę – testament upadał, a powołanego w nim dziedzica traktowano

tak, jak gdyby nigdy spadku nie objął. Zwycięski powód otrzymywał zaś nie swój zachowek,

ale pełny udział ab intestatio. Możliwość uzupełnienia zachowku wprowadzono dopiero za

Justyniana.

W systemie dziedziczenia przeciwtestamentowego Justynian dokonał ważnych

poprawek:

– 59 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−querela inofficiosi testamenti pozostała środkiem zamkniętym tylko dla dziedziców

koniecznych zupełnie pominiętych w testamencie

− wysokość zachowku została podniesiona dla zstępnych do 1/3 udziału ustawowego, a

przy więcej niż czwórce dzieci – do ½ udziału

−możliwość pomijania w testamencie i wydziedziczania krewnych z linii prostej została

ograniczona do przypadków niewdzięczności i niegodności.

14. Nabycie spadku i jego skutki

Sui heredes nabywali spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, bez potrzeby podejmowania

jakichkolwiek czynności. Dziedzice zewnętrzni (extranet heredes), nie podlegający władzy

spadkodawcy musieli jeszcze złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku poprzez:

−cretio – formalne oświadczenie dziedzica o przyjęciu spadku,

−nuda voluntas – jakiekolwiek nieformalne oświadczenie

−pro herede gestio – podjęcie funkcji dziedzica, np. przez rozpoczęcie wypłaty zapisów

Powołany do spadku mógł także złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Przyjęcie spadku prowadziło do jego nabycia, wskutek czego osoba powołana stawała się

dziedzicem i wstępowała w ogół stosunków majątkowych jako następca ogólny (successor

universalis). Wszystkie rzeczy i prawa należące do spadkodawcy, wierzytelności i długi, jeśli

nie przestawały istnieć ze śmiercią spadkodawcy – przechodziły na dziedzica.

Na skutek sukcesji uniwersalnej następowało zlanie się majątku spadkowego z majątkiem

własnym dziedzica. Dziedzic przejmował zobowiązania spadkodawcy. Po zlaniu się

majątków odpowiadał całym swoim majątkiem. Mogło to powodować ryzyko dla dziedzica

lub wierzyciela, więc pretor wprowadził środki ochronne:

−separatio bonorum – oddzielenie majątków – środek chroniący wierzycieli –

występowali oni z żądaniem, by majątek spadkowy traktowano jako oddzielny do czasu

zaspokojenia wierzytelności. Miało to sens, gdy majątek własny dziedzica był

zadłużony i w sytuacji zlania się majątków długi własne „skonsumowały by” majątek

spadkowy. Oddzielony majątek otrzymywał kuratora, pozostała po spłacie długów część

przypadała dziedzicowi

−beneficium inventarii – dobrodziejstwo sporządzenia inwentarza – środek chroniący

dziedzica przed stratami w razie przyjęcia nadmiernie zadłużonego spadku. Dziedzic

mógł ograniczać odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości spadku poprzez

sporządzenie inwentarza spadkowego.

15. Ochrona prawna spadkobierców

Dziedzic jako podmiot praw spadkowych mógł z reguły dochodzić tych praw zwykłymi

środkami przysługującymi każdemu właścicielowi, (np. za pomocą rei vindicatio). Ponadto, w

sytuacji, gdy przeciwnik rościł sobie prawo do spadku, albo miały miejsce inne spory

dotyczące spadku, przysługiwały mu szczególne środki prawne:

Heredidatis petitio – środek ochrony petytoryjnej przysługujący osobom będącym heres,

skarga uniwersalna o wydanie spadku. Za pomocą tego środka dziedzic zmierzał do

uzyskania spadku jako całości. Skarga przysługiwała przeciwko każdemu posiadaczowi

spadku, nie będącemu dziedzicem. Celem powództwa było uznanie, że powód jest

– 60 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

dziedzicem. Wynikiem takiego uznania było zwrócenie przez pozwanego spadku lub jego

części

Legitymowany czynnie był heres, zarówno ex testamento, jak ab intestato. Na nim

spoczywał ciężar przeprowadzenia dowodu. Typowym pozwanym był zaś pro herede

possessor, czyli osoba twierdząca, że sama jest dziedzicem. W prawie klasycznym mógł być

pozwany również pro possessore possessor, czyli taki posiadacz, który opierał się jedynie na

samym fakcie posiadania rzeczy spadkowych.

Interdictum quorum bonorum – środek ochrony posesoryjnej, przysługujący osobom

będącym bonorum possessor.

Uprawnionemu do dziedziczenia wg prawa pretorskiego, pretor pomagał środkiem, który

służył do nabycia nowego prawa posiadania. Dziedzic pretorski mógł spadek nabyć na

własność w drodze zasiedzenia – rzeczy ruchome po jednym roku, nieruchomości – po

dwóch latach, i stać się dziedzicem prawa cywilnego na drodze usucapio pro herede.

Interdykt ten mógł być skierowany przeciwko:

− posiadaczowi bez tytułu

− osobie roszczącej sobie prawo do spadku z tytułu dziedziczenia

− temu, kto w sposób podstępny pozbył się posiadania.

Wraz z zacieraniem się różnicy pomiędzy hereditas abonorum possessio zacierało się

również zróżnicowanie odrębnej ochrony procesowej. Za Justyniana z ochrony wzorowanej

na ius civile w postaci hereditatis petitio possessoria korzystał również bonorum possessor.

16. Zapisy testamentowe (legata)

Zapisy – cząstkowe przysporzenia ze spadku, kosztem majątku spadkowego, na rzecz osoby

trzeciej, zwanej zapisobiercą. Zapis taki nie powodował u zapisobiorcy powstawania

odpowiedzialności za długi spadkowe. Istniały dwie formy zapisu: legaty, oraz fideikomisy.

Legatum –legat – zapis wg ius civile, ustanowiony w formalny sposób, tylko w testamencie,

przy użyciu ściśle określonych przez słów. Od rodzaju użytej formy zależał rodzaj legatu:

Legat windykacyjny – testator przenosił własność kwirytarną jakiejś rzeczy własnej wprost

na legatariusza. Z chwilą objęcia spadku przez dziedzica legatariusz stawał się właścicielem

zapisanej mu rzeczy i mógł domagać się jej wydania. Było to bezpośrednie umniejszenie

spadku. Środkiem procesowym była rei vindicatio

Legat damnacyjny – pomiędzy zapisobiorcą a dziedzicem powstawało pewne zobowiązanie,

jak gdyby z kontraktu. Zapis ten stwarzał na rzecz legatariusza osobiste roszczenie przeciw

dziedzicowi o przeniesienie własności rzeczy zapisanej. Przedmiotem zapisu mogła być rzecz

nie będąca własnością dziedzica – dziedzic był wówczas zobowiązany wpierw ją nabyć i

przekazać legatariuszowi. Środkiem procesowym była actio ex testamento.

Legat przez dopuszczenie – zobowiązywał dziedzica do wyrażenia zgody, aby legatariusz

zabrał rzecz mu przepisaną i zatrzymał dla siebie. Przedmiotem zapisu mogły być tylko te

rzeczy, które w chwili śmierci testatora stanowiły własność jego, lub obciążonego dziedzica.

Legat przez uprzednie zabranie – uprawniał zapisobiorcę do objęcia przedmiotu zapisu,

który nie wchodził do podziału spadku i nie był wliczany przy obliczaniu spadku.

Rozpowszechnione w okresie republiki legaty prowadziły do tego iż obciążane nimi spadki

były odrzucane przez dziedziców testamentowych. Prowadziło to do dziedziczenia

beztestamentowego i odpadnięcia legatów związanych z testamentami Konsekwencją takiego

– 61 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

działania było silne rozdrobnienie majątków. Przeciwdziałać temu miała lex Falcidia, która

pozwalała testatorom na obciążenie spadku legatami tylko do wartości ¾ wysokości. Reszta

musiała pozostać wolna, co miało zachęcić dziedzica do objęcia spadku.

17. Fideikomisy

Zapisy – cząstkowe przysporzenia ze spadku, kosztem majątku spadkowego, na rzecz osoby

trzeciej, zwanej zapisobiercą. Zapis taki nie powodował u zapisobiorcy powstawania

odpowiedzialności za długi spadkowe. Istniały dwie formy zapisu: legaty, oraz fideikomisy.

Fideicommissum –fideikomis – zapis oparty na nieformalnej prośbie, skierowanej przez

spadkodawcę do swojego spadkobiercy lub legatariusza, aby wydał wskazanej osobie trzeciej

pewną korzyść majątkową.

Początkowo spełnienie prośby spadkodawcy było traktowane jako obowiązek moralny i

zależało wyłącznie od dobrej woli powiernika. Na początku pryncypatu fideikomisy zostały

objęte ochroną prawną w drodze postępowania nadzwyczajnego.

Fideikomisy nie wymagały żadnej określonej formy, wola spadkodawcy mogła być wyrażona

w testamencie, w kodycylu, a nawet ustnie. Obciążyć fideikomisem można było nie tylko

dziedzica testamentowego, ale każdego, kto otrzymywał cokolwiek ze spadku.

Spadkodawca mógł nawet zwrócićł się do swego dziedzica z prośbą o wydanie całego spadku

wskazanej osobie. Jeśli wydanie miało nastąpić natychmiast – dziedzic spadał do roli

powiernika, jeśli po pewnym czasie – do roli dziedzica tymczasowego.

W takiej sytuacji osoby powołane do dziedziczenia były niechętne do przyjęcia takiego

spadku. Aby tę niechęć przezwyciężyć jurysprudencja szukała rozwiązań, które pozwalały by

na uwolnienie dziedzica od ewentualnych długów spadkowych a korzyści i ryzyko przenieść

na fideikomisariusza.

Ostatecznie na dziedzica nałożono obowiązek przyjęcia spadku z zachowaniem tytułu

dziedzica, ale bez ryzyka odpowiedzialności za długi spadkowe i z zapewnieniem mu

korzyści w postaci kwarty falcydyjskiej. Fideikomisariusz uniwersalny otrzymywał natomiast

wraz z resztą spadku stanowisko podobne do dziedzica (heredis loco) wraz z przywiązaną do

tego odpowiedzialnością za długi

– 62 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

PRAWO RZECZOWE

1. Pojęcie i rodzaj rzeczy

Rzecz (res)–jakiekolwiek dobro nawet nie dostępne dla ludzkich zmysłów.

Res corporales – res incorporales

Res corporales – rzecz materialna – dostępna dla ludzkich zmysłów, np. niewolnik, grunt,

złoto

Res incorporales – rzecz niematerialna – uprawnienie o charakterze abstrakcyjnym, np.

spadek

Rzeczy dopuszczone do obrotu gospodarczego i rzeczy wyłączone z obrotu

gospodarczego

Res in patrimonio – rzeczy dopuszczone do obrotu, mogły znajdować się w majątku

prywatnym.

Res extra patrimonium – rzeczy wyłączone z obrotu gospodarczego

−humani iuris – na podstawie prawa ludzkiego:

ores omnium communes – z natury służące do powszechnego użytku, np. powietrze,

morze,

ores publicae – rzeczy publiczne, np. drogi, place publiczne, łaźnie, teatry, stadiony

−divini iuris – na podstawie prawa boskiego:

ores sacrae – rzeczy poświęcone kultowi boskiemu, np. świątynie

ores religiosae – rzeczy poświęcone kultowi zmarłych, np. cmentarze, groby

ores sanctae – rzeczy oddane pod szczególną opiek bogów, np. mury miasta, znaki

graniczne

Res mancipi – res nec mancipi.

Res mancipi – rzeczy szczególnie wartościowe: grunty italskie, zwierzęta juczne i pociągowe,

niewolnicy, najstarsze służebności gruntów wiejskich

Res nec mancipi – wszystkie pozostałe rzeczy, do których Rzymianie nie przywiązywali

wartości: pieniądze, sprzęty domowe, inne zwierzęta.

Przy przenoszeniu własności rzeczy res mancipi wymagane było zastosowanie mancipatio lub

in iure cesio. Przy przenoszeniu rzeczy z grupy res nec mancipi wystarczyła nieformalna

tradycja.

Res mobiles – res inmobiles

Res inmobiles – nieruchomości, (grunty to, co z gruntami trwale związane, zwłaszcza

budynki)

Res mobiles – ruchomości, m.in. niewolnicy.

Genus – species

Genus – rzeczy oznaczone wg gatunku – rzeczy zamienne, które się waży, mierzy lub liczy,

np. olej, pieniądze. Były rzeczami zużywalnymi, unicestwiały się w wyniku jednorazowego

użycia.

Species – rzeczy oznaczone wg cech indywidualnych, niezamienne i nieużywalne. Służyły do

powtarzalnego używania, np. grunt, niewolnik.

Rzeczy podzielne i niepodzielne

– 63 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Rzeczy podzielne – rzeczy, które można podzielić bez uszczerbku dla istoty znaczenia.

Rzeczy niepodzielne – takie, których nie można podzielić na części fizyczne bez uszczerbku

dla ich istoty i wartości, np. niewolnicy, zwierzęta, perły.

Rzeczy zbiorowe i rzeczy złożone

Rzecz zbiorowa – składa się z wielu rzeczy pojedynczych, fizycznie samodzielnych, w

swojej całości służy jednemu celowi.

Rzecz złożona – składa się wielu rzeczy pojedynczych poączonych ze sobą w sposób trwały

tak, że tworzą jedną rzecz (budynek, wóz, drabina).

Pożytki (fructus)

Pożytki cywilne – przychód uzyskiwany okresowo z rzeczy na podstawie jakiegoś stosunku

prawnego – odsetki od pożyczonych pieniędzy, czynsz z najmu

Pożytki naturalne – przychód uzyskiwany okresowo z rzeczy w wyniku gospodarczego

oddziaływania na nie, np. owoce z drzewa, miód, minerały. Do momentu połączenia fructus

mienaralis z rzeczą macierzystą – stanowiły jedność. Po odłączeniu – stanowiły rzeczy

odrębne.

2. Istota posiadania

Posiadanie (possessio) jest faktycznym władztwem osoby nad rzeczą. Władztwo faktyczne

wykonywane jest i chronione przez samego zainteresowanego, tylko i wyłącznie dla siebie , z

wyłączeniem osób trzecich. Było ono możliwe w najprostszych stosunkach

społecznych.Władztwo faktyczne odróżniano od władztwa prawnego, wyrażonego przede

wszystkim w prawie własności, które wymagało już uznania i ochrony ze strony państwa.

Często się zdarzało, że kto inny był właścicielem rzeczy, a kto inny miał ją faktycznie we

władaniu (np. posiadanie niewolnika będącego w niewoli). Często też zdarzało się, że sam

właściciel był zainteresowany w tym, aby przedmiot jego własności eksploatował faktycznie

ktoś inny, np. za odpłatnością (np. oddanie gruntu w dzierżawę).

Stan, w którym właściciel jest zaracem posiadaczem swej rzecz był uznawany za normalny,

do przywrócenia takiego stanu dążono w Rzymie przy pomocy środków ochrony prawa

własności i osobnej instytucji zasiedzenia.

W skład posiadania wchodziły dwa elementy składowe:

− element obiektywny – zwany corpus – było to fizyczne władanie rzeczą, dostrzegalne

zewnętrznie

− element subiektywny – zwany animus – zamiar, wola zatrzymania rzeczy dla siebie, z

wyłączeniem osób trzecich. Uwzględniał nastawienie osoby władającej rzeczą.

Pozwalał na odróżnianie rodzajów władztwa faktycznego.

3. Rodzaje posiadania

Possessio civilis – władztwo faktyczne sprawowane corpore, z zamiarem zachowania rzeczy

posiadanej wyłącznie dla siebie, w oparciu o prawo cywilne. Takie posiadanie sprawowane

przez dłuższy czas prowadziło do nabycia prawa własności przez zasiedzenie (usucapio)

Possessio naturalis – władztwo faktyczne sprawowane corpore, nie wywierające skutków

prawnych. Dzierżyciele władztwo nad rzeczą sprawowali w cudzym imieniu (m.in. najemcy,

dzierżawcy)

– 64 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Possessio ad interdicta – Posiadanie uznane i chronione wg prawa pretorskiego. Do

korzystania z tej ochrony dopuszczeni byli wszyscy posiadacze w swoim imieniu, z wolą

zatrzymania rzeczy dla siebie:

− właściciel posiadający

− posiadacz w dobrej wierze – mylnie uważał się za właściciela, a stanie się nim przez

zasiedzenie

Posiadacz w złej wierze – wiedząc o cudzym prawie do rzeczy zamierzał ją zatrzymać dla

siebie – nie stanie się właścicielem w drodze zasiedzenia.

Z biegiem czasu do ochrony pretorskiej dopuszczono jeszcze: zastawnika,prekarzystę

(osoba korzystająca z cudzej rzeczy, mająca obowiązek zwrócenia jej na każde wezwanie

właściciela), depozytariusza sekwestrowego (przechowawca rzeczy spornej na czas sporu),

dzierżawcę wieczystego – emfiteutę i superficjariusza.

Possessio iusta – posiadanie zgodne z prawem

Possessio iniusta – posiadanie niezgodne z prawem

Possessio bonae fidei – posiadanie w dobrej wierze

Possessio male fidei – posiadanie w złej wierze

Possessio vitiose – posiadanie wadliwe, nabyte siłą, podstępnie albo prekaryjnie.

Początkowo posiadać można było tylko rzeczy materialne. Z biegiem czasu pojawiło się

posiadanie prawa (np. posiadanie spadku).

4. Skutki prawne posiadania

Władztwo faktyczne sprawowane fizycznie (corpore) i w określonym zamiarze (animo)

pociągało za sobą doniosłe skutki prawne:

− możliwość nabycia – poprzez ciągłe posiadanie rzeczy przez czas określony prawem –

prawa własności

− osobna ochrona posiadania tzw. ochrona posesoryjna.

Skutki te wywoływały jednak tylko określone rodzaje posiadania.

5. Ochrona posiadania

Początkowo do obrony posiadania służyły: obrona konieczna i samopomoc. W obliczu

nadużywania tych środków wprowadzono obronę posesoryjną, którą gwarantował pretor.

Do ochrony posiadania służyły grupy interdyktów:

−interdicta retinendae possessionis – ustalały, która strona „utrzyma się” przy posiadaniu

rzeczy spornej. Strony były w jednakowej sytuacji procesowej:

outi possidetis – dotyczył posiadania nieruchomości – zwyciężał ten z przeciwników,

który w chwili wydania interdyktu był posiadaczem niewadliwym

outrubi – dotyczył ruchomości, szczególnie niewolników. Zwyciężał ten, kto w ciągu

roku przed wydaniem interdyktu dłużej posiadał rzecz sporną w sposób niewadliwy

−interdicta recuperandae possessionis – służyły do odzyskania posiadania wyraźnie

utraconego. Powodem był pozbawiony posiadania, pozwanym aktualny posiadacz. Były

to interdicta simplica – nakazywały zwrot rzeczy:

– 65 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

ounde vi – przysługiwał niewadliwemu posiadaczowi nieruchomości, którego wyzuto z

posiadania siłą. Można go było wnieść w ciągu roku od utraty posiadania. Nakazywał

przywrócenie stanu sprzed naruszenia. Nieposłuszeństwo prowadziło do zasądzenia na

zapłatę wartości sporu w pieniądzach

ode vi armata – wnoszony przeciw dopuszczającemu się wyzucia za pomocą broni. Nie

przedawniało się a ochroną objęto nawet posiadaczy wadliwych

ode precario – kierowany przeciwko prekarzyście, który nie zwrócił rzeczy otrzymanej

wprecarium na wezwanie. Nie przedawniało się. Pretor wydawał nakaz zwrotu

rzeczy. Jeśli zwrot nie nastąpił – zasądzano odszkodowanie.

Za Justyniana unde vi oraz de vi armata połączono w jeden środek procesowy. Wyzuty siłą

mógł w ciągu roku dochodzić zwrotu posiadania nieruchomości. Ponadto zrównano wymogi

interdyktu utrubi zuti possidetis i zwyciężał ten, kto był posiadaczem niewadliwym w

momencie litis contestatio.

−interdicta adipiscendae possessionis – służyły do nabycia nowego posiadania

oquorum bonorum – umożliwiał wejście dziedzicom prawa pretorskiego w posiadanie

rzeczy spadkowych.

oSalwiański – dotyczył wejścia w posiadanie inwentarza zastawionego przy umowie

dzierżawy.

6. Pojęcie własności

Rzymskie prawo własności wykształciło się w drodze długiego i skomplikowanego rozwoju.

Przyjmuje się, że własność prywatna najpierw wykształciła się na rzeczach ruchomych, a

później na nieruchomościach. Z czasem zaczęto rozróżnić pojęcia władztwa faktycznego i

prawnego, posiadania i prawa własności.

W miarę wzrostu wartości dóbr ekonomicznych następiło ścisłe rozgraniczenie pełnego prawa

na rzeczy własnej od wycinkowych praw, ograniczonych na rzeczach cudzych. W ten sposób,

pod koniec republiki, uformowało się pojęcie prawa własności jako odrębnego władztwa

prawnego nad rzeczami. Prawo to oznaczano już osobnymi nazwami: proprietas,

dominium.

Rzymskie prawo własności było najważniejszym i nieograniczonym prawem rzeczowym.

Jego cechy charakterystyczne:

− wąski krąg dopuszczalnych podmiotów – właścicieli

− bardzo szeroki krąg dopuszczalnych przedmiotów, dóbr ekonomicznych dostępnych dla

właścicieli

− daleko idąca swoboda w korzystaniu z rzeczy i w rozporządzaniu nimi – właściciel

mógł pobierać z niej pożytki, zniszczyć ją, wykluczona była przy tyn ingerencja

właściciela

− starannie ukształtowana ochrona stanowiska właściciela. – własność była chroniona za

pomocą skarg rzeczowych (actiones in rem), które były skuteczne wobec każdego.

Własność stała się w Rzymie podstawą rozbicia społeczeństwa na grupy: właścicieli,

nie-właścicieli i tych, którzy sami stawali się przedmiotem własności, czyli niewolników.

Rzymianie traktowali prawo właności jako prawo jednolite. Prawo własności występowało w

kilku odmianach, różnych od siebie pod względem elementów podmiotowych jak i

przedmiotowych, a także środków ochrony.

– 66 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

7. Rodzaje własności rzymskiej

Własność kwirytarna – własność uznana i chroniona wg prawa cywilnego. Właścicielami

mogli być tylko pełnoprawni obywatele rzymscy (Quirites). Przedmiotem tej własności

mogły być tylko grunty italskie. Ponadto własność ta rozciągała się na ruchomości,

szczególnie ważnym jej przedmiotem byli niewolnicy.

Własność kwirytarną na res mancipi można było przenieść tylko w drodze mancipatio lub in

iure cessio.Nares nec mancipi wystarczyła nieformalna tradycja. Niektóre ważne

uprawnienia należały wyłącznie do właściciela kwirytarnego – np. nadanie niewolnikowi

przez wyzwolenie statusu obywatela rzymskiego.

Własność bonitarna – własność uznana i chroniona wg prawa pretorskiego. Zdarzało się, że

zainteresowani obrotem gospodarczym pomijali formalności prawa cywilnego i poprzestawali

na prostym wydaniu rzeczy przez zbywcę do rąk nabywcy. Przy res mancipi własność

kwirytarna pozostawała przy zbywcy, na nabywcę przechodziło jedynie possessio civilis, ale z

nadzieją na uzyskanie własności kwirytarnej przez zasiedzenie (z upływem wymaganego

czasu). Właściciel bonitarny korzystał z przedmiotu swojej własności i pobierał z niej

pożytki. Dopóki jednak nie dokonał zasiedzenia występowała podwójna własność: kwirytarna

i bonitarna. Własność kwirytatna była tu jednak pozbawiona treści ekonomicznych.

Quasi-własność gruntów prowincjonalnych – grunty te Rzymianie zdobywali w drodze

podbojów i były własnością państwa. Nie mogły być przedmiotem własności prywatnej.

Osoby prywatne mogły je tylko posiadać i użytkować. Faktycznie – użytkownicy tych

gruntów korzystali z nich w pełnym zakresie i to dziedzicznie, korzystali również z ochrony.

Z czasem pobierano daniny: w prowincjach zarządzanych przez senat – stypendium, w

zarządzanych przez cesarza – tributum.

Własność peregrynów – istniała do 212 r. n.e. – kiedy to cesarz Karakala nadaje wszystkim

mieszkańcom imperium obywatelstwo. Własność ta była własnością „pojedynczą”,

chronioną przez prawa lokalne peregrynów a także przez rzymskich magistratus.

8. Treść prawa własności

W źródłach brak jest definicji prawa własności, istnieją jednak nazwy określające własność:

proprietas, dominium.Ogólnie własność rozumiano jako odrębne władztwo prawne nad

rzeczą.

Ius possidendi – prawo do posiadania rzeczy własnej i do korzystania z niej. Pożądanym

stanem było istnienie harmonii pomiędzy władztwem faktycznym a władztwem prawnym.

Właściciel miał do dyspozycji środki prawne, służące do utrzymania tego stanu.

Ius utendi – prawo do używania rzeczy własnej – właściciel mógł posługiwać się rzeczą

własną wg własnego uznania, bezpośrednio lub za pomocą innych osób.

Ius abutendi – prawo zużycia – najbardziej skrajny przejaw używania. Właściciel mógł rzecz

zyżyć całkowicie, mógł ją również pożucić lub zniszczyć.

Ius frutendi – prawo do pobierania pożytków – właścicielowi rzeczy macierzystej przypadały

na własność także pochodzące z niej pożytki (np. płód niewolnicy przypadał właścicielowi tej

niewolnicy), chyba, że ktoś inny był specjalnie uprawniony do ich pobierania (np. z tytułu

dzierżawy, czy użytkowania).

– 67 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Ius disponendi – prawo do rozporządzania rzeczą własną – właściciel mógł w każdej chwili

skapitalizować wartość swojej rzeczy przez sprzedaż, mógł się również zamienić, dokonać

darowizny. Właściciel mógł niekiedy rzeczą swoją dysponować w sposób ograniczony – np.

oddając ją w użytkowanie, w zastaw, na przechowanie. Ius disponendi wyraz swój

znajdowało nie tylko za życia właściciela, ale również po jego śmierci (dysponowanie

majątkiem w testamencie)

Ograniczenia dysponowania własnością były znane, ale stosowano je rzadko np. ograniczenie

dysponowania gruntami italskimi wchodzącymi w skład majątku posagowego żony.

9. Ograniczenia prawa własności

Prawo własności nie było wolne od ograniczeń. Ograniczenia miały na celu

podporządkowanie jednostkowych interesów właścicieli interesom publicznym oraz

społecznym.

Istniały trzy płaszczyzny ograniczeń prawa własności:

Ograniczenia w sferze obyczajowej – z dezaprobatą społeczną spotykały się przejawy

niegospodarności np. zaniedbanie uprawy roli, rozrzutność.

Ograniczenia w sferze prawa publicznego – państwo rzymskie ingerowało w sferę

prywatnej własności raczej rzadko i niechętnie. Znane było wywłaszczenie dla dobra

publicznego – najbardziej radykalna ingerencja, ponadto istniały ograniczenia o charakterze

sanitarnym (np. co do lokalizacji cmentarzy), komunikacyjnym (co do dostępu do dróg i

rzek publicznych), budowlanym (co do wysokości i rozmieszczenia budynków w miastach),

ciężary publiczne (obowiązek płacenia podatków, utrzymywania dróg w należytym stanie).

Ograniczenia w sferze prawa prywatnego – wynikały przede wszystkim z prawa

sąsiedzkiego, regulującego współżycie pomiędzy właścicielami pobliskich nieruchomości.

Przykłady zastosowania tych ograniczeń to m.in. prawo do zbioru owoców, które spadły z

własnego drzewa na grunt sąsiedni, zakaz szkodliwego oddziaływania na grunt sąsiedni np.

poprzez wyziewy, odłamki z tłuczonych kamieni. Wszelkie akty złośliwości narażone były na

szykany.

Ograniczenia przyjęte przez samych właścicieli w drodze czynności prawnych – wszelkie

prawa na rzeczach cudzych, ustanowione na rzecz osób postronnych przez właściciela, a

także stosunki obligacyjne, na mocy których właściciel wyzbywa się przejściowo swoich

uprawnień (np. przez oddanie rzeczy w najem czy w dzierżawę).

Pomimo istnienia ograniczeń, własność w pojęciu rzymskim zawsze była władztwem pełnym.

Ograniczenia były czymś zewnętrznym, skoro więc odpadło jakieś ograniczenie – własność

automatycznie wwracała do swej pierwotnej rozciągłości (tzw. elastyczność prawa

własności).

10. Współwłasność

W okresie prawa klasycznego własność prywatna występowała przede wszystkim jako

własność indywidualna. Poszczególne rzeczy będące w obrocie należały w zasadzie do

jednostkowych i wyłącznych właścicieli. Rzymianom obce było pojęcie własności

podzielonej (np. odrębnej własności budynków na cudzych gruntach).

– 68 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Jedyną możliwą formą współudziału większej liczby obób w prawie własności była

współwłasność (communio pro indiviso). Urządzenie to dotyczyło zwłaszcza rzeczy z natury

niepodzielnych (np. niewolnik).

Każdy ze współwłaścicieli miał swój udział określony w sposób „idealny”, w postaci ułamka

uprawnienia do całości (np. ½, ¼). Był to podział prawa do rzeczy, ale nie podzial rzeczy.

Tym swoim prawem do rzeczy każdy ze współwłaścicieli mógł swobodnie rozporządzać:

sprzedać, zastawić. Mógł z rzeczy korzystać, czerpać pożytki i ponosić ciężary

proporcjonalnie do swego udziału we własności. Natomiast samą rzeczą mogli zadysponować

tylko wspólnie wszyscy wspólnicy.

Przez zgodne porozumienie wszystkich współwłaścicieli można było znieść w każdej chwili

wspólnotę. Jeśli nie było zgody – każdy z uczestników mógł wnieść w tym celu powództwo

działowe.

11. Pochodne sposoby nabycia własności

Pochodne nabycie prawa własności – nabywca nabywał własność od poprzednika w drodze

przeniesienia prawa własności. Nabywca stawał się właścicielem tylko wówczas, gdy był nim

także zbywca, w myśl zasady iż nikt nie może przenieść więcej prawa niż sam posiada.

Mogło się też zdażyć, że właściciela reprezentowała osoba trzecia, np. kurator reprezentujący

chorego umysłowo.

Do przeniesienia prawa własności nie wystarczała sama umowa – potrzebny był jeszcze

osobny, dostrzegalny na zewnątrz akt przejścia tej władzy, w postaci np. wręczenia, czy

wydania rzeczy nabywcy. We wczesnym prawie wymagane były bardziej formalne sposoby

przeniesienia własności.

W prawie klasycznym i justyniańskim przeniesienie odbywało się w dwóch etapach:

czynności zobowiązujące do przeniesienia (tytuł do nabycia własności) oraz czynności

rozporządzające (przeniesienie własności dokonane przez jeden ze sposobów nabycia).

Rodzaje pochodnego nabywania własności:

Mancipatio – obrzęd uchwycenia ręką – najstarszy i najważniejszy sposób przenoszenia

własności. Pierwotna mancypacja była rzeczywistym aktem kupna-sprzedaży, dokonywanym

w drodze bezpośredniej wymiany. Po rozpowszechnieniu się pieniądza stała się sprzedażą

pozorną. Był to publiczny akt prawny, w którym następowało formalne stwierdzenie przejścia

władzy nad osobą czy nad rzeczą z jednej osoby na drugą. Ten formalny akt dotyczył

przenoszenia własności kwirytarnej na rzeczach zaliczanych do res mancipi.

In iure cessio – odstąpienie rzeczy wobec urzędnika, np. pretora miejskiego. Formalny i

abstrakcyjny akt prawny dostępny tylko dla obywateli rzymskich. Miał zastosowanie w

przypadku przenoszenia własności zarówno res mancipi jak i res nec mancipi oraz

przenoszenia praw majątkowych, np. spadku, służebności.

Traditio – prosty i naturalny sposób przenoszenia władzy nad rzeczami przez wydawanie ich

z ręki do ręki, dostępny również dla Latynów i peregrynów. Wydać można było jedynie

przedmiot materialny. Poprzez traditio przenoszono własność kwirytarną na res nec mancipi,

własność bonitarną na res mancipi,quasi-własność gruntów prowincjonalnych, własność

peregrynów. W prawie justyniańskim tradycja ostała się jako jedyny sposób przenoszenia

własności na wszelkiego rodzaju rzeczach.

– 69 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

12. Mancypacja

Mancypacja – najstarszy i najważniejszy akt przenoszenia własności. Początkowo była

formalnym aktem kupna-sprzedaży, dokonywanym w obecności co najmniej 5 świadków –

pełnoprawnych obywateli, i w obecności osoby odważającej kruszec (miedź, spiż – środki

płatnicze). Niezbędna była również obecnośc stron dokonujących aktu kupna-sprzedaży.

Mancypacja była czynnością abstrakcyjną, dostępną tylko dla obywateli rzymskich. Służyła

tylko do przenoszenia rzeczy materialnych res mancipi. Nie dało się nią przenosić praw.

Nabywca brał przedmiot transakcji (lub jego symbol, np. grudkę ziemi) do ręki i wygłaszał

formułkę, w której określał nabywaną władzę, po czym wrzucał na wagę kawałek kruszcu (od

III w. symboliczną monetę), które symbolizowały dokonanie zapłaty. Rzecz sprzedawana

musiała być przyniesiona na miejsce transakcji. Jeżli sprzedawano nieruchomość – sprzedaż

musiała być dokonana na terenie tej nieruchomości, później wystarczyło przyniesienie grudki

ziemi z tej nieruchomości.

Sprzedaż ta była sprzedażą pozorną, ponieważ nie dochodziło do fizycznej zapłaty.

Mancypacja z biegiem czasu służyła do przenoszenia władztwa nad osobami. Szczególnie

ważne było wykorzystanie jej do przenoszenia własności kwirytarnej na res mancipi. Była

także wykorzystywana przy wprowadzaniu żony pod władzę męża, sporządzaniu testamentu,

dokonywaniu adopcji, emancypacji (zwolnienie z podległości władzy ojcowskiej wraz z

utratą prawa do majątku rodzinnego).

Mancypacja zaczęła tracić na znaczeniu gdy pojawiła się własność bonitarna. Zniknęła

definitywnie za Justyniana w związku z likwidacją podziału na res mancipi ires nec mancipi.

13. In iure cessio

In iure cessio – odstąpienie rzeczy wobec urzędnika, np. pretora miejskiego. Formalny i

abstrakcyjny akt prawny dostępny tylko dla obywateli rzymskich, będących sui iuris. Miał

zastosowanie w przypadku przenoszenia własności zarówno res mancipi jak i res nec mancipi

oraz przenoszenia praw majątkowych, np. spadku, służebności, gdzie mancypacja nie mogła

mieć miejsca.

In iure cessio wywodziła się z procesu legis actio sacramento in rem. Stosowano ją w

sytuacjach, kiedy nie było sporu, a strony dążyły zgodnie do zmiany jakiegoś stanu prawnego

i do urzędowego potwierdzenia tej zmiany.

Nabywca występował wtedy przez urzędnikiem, np. pretorem, jako pozorny powód, zbywca

zaś jako pozorny pozwany. Jeżeli powód (nabywca) w pierwszej fazie procesu wypowiedział

formułkę, dotykając laską rzecz, a pozwany (zbywca) nie zaprzeczył – pretor bez

kontynuowania procesu potwierdzał prawo nabywcy. Było to więc formalne odstąpienie

jakiegoś prawa przed sądem.

In iure cessio wyszła z użycia, podobnie jak mancypacja, w okresie poklasycznym

14. Tradycja

Traditio – prosty, naturalny i pozbawiony formalistyki sposób przenoszenia władzy nad

rzeczami (res corporales) przez wydanie ich z ręki do ręki, dostępny dla obywateli, Latynów

oraz peregrynów.

– 70 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Wydać można było jedynie res corporales. Aktów traditio można było dokonywać w

rozmaitych celach, rozmaite były też skutki prawne tych czynności: wydanie rzeczy mogło

prowadzić do dzierżenia, nabycia posiadania, własności. Oddanie rzeczy na przechowanie lub

w najem powodowało iż przyjmujący stawał się tylko dzierżycielem.

Tradycja w ścisłym znaczeniu była najbardziej rozpowszechnionym sposobem przenoszenia

własności w codziennym, nieformalnym obrocie. W szczególności tą drogą przenoszono

własność kwirytarną na res nec mancipi, własność bonitarną na res mancipi,quasi-własność

gruntów prowincjonalnych, a także własność peregrynów.

Przejście prawa własności ze zbywcy na nabywcę przechodziło, jeżeli spełnione zostały

łącznie następujące wymogi:

− zbywca musiał być właścicielem rzeczy tradowanej, zdolnym do rozporządzania swoim

majątkiem

− strony musiały wyrazić zgodną wolę przeniesienia prawa własności

− podstawą wydania rzeczy musiała być czynność prawna stron, usprawiedliwiająca

przejscie prawa własności (causa, np. akt kupna-sprzedaży zobowiązujący sprzedawcę

do wydania rzeczy kupującemu) – traditio była aktem kazualnym.

W prawie justyniańskim, po ujednoliceniu prawa wasności (likwidacja podziału rzeczy na res

mancipi ires nec mancipi) tradycja stała się jedynym sposobem przenoszenia własności na

rzeczach wszelkiego rodzaju.

15. Pierwotne sposoby nabycia własności

W Rzymie właścicielem rzeczy można było stać się nie tylko przez czynności prawne, ale

również przez wiele innych działań, czynników i zdarzeń.

Pierwotne sposoby nabycia własności – nabywanie własności niezależnie od czyichkolwiek

uprawnień poprzednich. Następowało bez udziału poprzednika. Do tej grupy należały:

zasiedzenie, zawłaszczenie, połączenie, znalezienie skarbu, nabycie na własności na

pożytkach, oraz przerobienie rzeczy.

Usucapio– zasiedzenie – nabycie własności na skutek ciągłości posiadania przez czas

określony prawem, dostępne jedynie dla obywateli. Występowało w dwojakiej postaci:

usucapio oraz longi temporis praescriptio.

Occupatio –zawłaszczenie – nabycie własności przez objęcie w tym celu w posiadanie

rzeczy niczyjej. Zawłaszczeniu podlegały wszystkie kategorie rzeczy, w tym dzikie zwierzęta,

minerały, skarb (wartości majątkowe ukryte tak dawno, że zatraciła się już pamięć o ich

właścicielu) mienie nieprzyjaciela, rzeczy porzucone świadomie rzez właściciela (ale nie

rzeczy znalezione)

Fructus – nabycie pożytków – posiadacz w dobrej nabywał pożytki na własność jako premię

za troskę o rzecz macierzystą.

Accesio – połączenie i zmieszanie rzeczy – prowadziło do nabycia własności na rzeczy

ubocznej, która w sposób trwały została złączona z rzeczą główną, stając się jej rzeczą

składową. Funkcjonowała zasada, iż przyrost przypada właścicielowi rzeczy głównej.

Możliwe były połączenia ruchomości z ruchomością, nieruchomości z nieruchomością oraz

nieruchomości z ruchomością.

– 71 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Specificatio – przetworzenie rzeczy – polegało na nabyciu własności w wyniku gruntownego

przetworzenia rzeczy cudzej bez porozumienia z właścicielem i wytworzeniu nowego

przedmiotu, np. przetworzenie winogron na wino. Nowa rzecz nosiła nazwę nova species.

16. Zasiedzenie

Zasiedzenie – nabycie własności na rzeczy na skutek ciągłości posiadania przez czas

określony prawem. Zasiedzenie następowało w postaci:

Usucapio – starsza forma wg dawnego ius civile, dostępna tylko dla obywateli rzymskich i

dotyczyła własności kwirytarnej. Po Konstytucji Karakali z 212 r. n.e. usucapio stała się

dostępna dla wszystkich mieszkańców Imperium.

Wymogi zasiedzenia własności:

−res habilis – rzecz podatna do zasiedzenia

−titulus – słuszny i prawdziwy tytuł do wejścia w posiadanie rzeczy (np. umowa)

−fides – dobra wiara posiadacza – istniejąca przynajmniej w chwili wejścia w posidanie

−tempus – czas potrzebny do zasiedzenia (1 rok nieprzerwanego posiadania dla

ruchomości, 2 lata dla nieruchomości; Justynian przyjął 2 lata dla ruchomości a 10 i 20 lat

dla nieruchomości w zależności od tego, czy strony zamieszkiwały tę samą lub inną

prowincję). Posiadacz mógł doliczyć czas posiadania swojego poprzednika, od którego to

posiadanie nabył.

−possessio –possessio civilis – faktyczne władanie rzeczą dla siebie.

Rzeczy wyłączone spod zasiedzenia to: skradzione, nabyte siłą, przemocą, posagowe,

należące do kościoła, skarbu państwa, początkowo również grunty prowincjonalne.

Posiadanie mogo zostać przerwane lub zawieszone. Jeżeli je przerwano – po ustaniu

przerwy czas liczono od nowa. Jeżeli je zawieszono (np. na czas służby wojskowej) – po

ustaniu zawieszenia czas liczył się dalej.

Longi temporis praescriptio – zasiedzenie nadzwyczajne – pierwotnie zasiedzenie gruntów

prowincjonalnych. Nadzwyczajne sposoby zasiedzenia to:

−usucapio pro herede – jeśli nie znaleźli się dziedzice, którzy przyjęli by spadek – każdy

mógł wejść w jego posiadanie przez zasiedzenie po upływie 1 roku i nabyć na własność.

−usureceptio fiduciae causa – ktoś przenosił na zasadzie zaufania posiadanie rzeczy i po

zaspokojeniu należności mógł domagać się zwrotnego przeniesienia tej własności.

Za Justyniana obie postacie zasiedzenia połączono, zachowano jedynie dwoistość nazwy.

Różnice pomiędzy zasiedzeniem zwyczajnym a nadzwyczajnym sprowadzają się do:

− okresu zasiedzenia (nadzwyczajne zasiedzenie to 30 lat lub 40 lat przy gruntach

kościelnych)

− odrzucenie wymogu słusznego tytułu i dopuszczenie do zasiedzenia rzeczy skradzionych

17. Zawłaszczenie

Occupatio – zawłaszczenie – polegało na nabyciu własności przez objęcie w tym celu w

posiadanie rzeczy niczyjej (res nullus). Najstarszy i najbardziej naturalny sposów nabywania

własności. Zawłaszczeniu podlegały następujące kategorie rzeczy:

−to wszystko, co się chwyta na ziemi, w morzu i w powietrzu, a więc:

– 72 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

o dzikie zwierzęta, ryby, ptaki, wszystko, co dziko żyje. Zwierzęta oswojone

mogły być przedmiotem zawłaszczenia tylko, gdy zatraciły przyzwyczajenie

do właściciela

o wyspa wyłoniona z morza, perły, drogie kamienie

−res hostiles – rzeczy, które należały do nieprzyjaciela Państwa Rzymskiego,

a znajdowały się na jego terenie

−res derelictae – rzeczy świadomie porzucone przez właściciela (nie zgubione).

Porzucony grunt mógł nabyć ten, kto go przez 2 lata posiadał i uprawiał.

−thesaurus – skarb – przedmioty wartościowe, ukryte tak dawno temu, że zatraciła się

pamięć o ich właścicielu. Początkowo skarb nabywał znalazca. Później ½ wartości

skarby przypadała znalazcy, a ½ właścicielowi ziemi, na której ten skarb znaleziono.

18. Połączenie i zmieszanie

Accesio – połączenie i zmieszanie – prowadziło do nabycia własności na rzeczy, która

w sposób trwały została połączona z rzeczą główną. Funkcjonowała zasada, iż przyrost

przypada właścicielowi rzeczy głównej.

Mogło dojśc do połączenia:

− nieruchomości z nieruchomościami – na skutek działania sił przyrody, np. na skutek

działania prądów rzeki jak oderwisko, które po oderwaniu się z jednej ziemi przyłączuło

się do gruntu innego właściciela

− nieruchomości z ruchomościami – obowiązywała zasada superficies solo cedit –

wszystko, co znajduje się na nieruchomości, należy do właściciela tej nieruchomości

− ruchomości z ruchomościami – jeżeli miało charakter trwały własność rzeczy głównej

rozciągała się na rzecz uboczną; jeżeli miała charakter nietrwały – na czas połączenia

prawo własności ulegało zawieszeniu, a po odłączeniu ulegało odwieszeniu.

Przy połączeniu i zmieszaniu ciał płynnych i lotnych trudno było dopatrywać się rzeczy

głównej i rzeczy ubocznej, powstawała więc współwłasność w proporcjach odpowiednich do

udziału współwłaścicieli. Pieniądze poprzez zmieszanie zawsze stawały się własnością tego,

kto je posiadał.

19. Przerobienie rzeczy

Specificatio – przerobienie rzeczy – nabycie własności w wyniku gruntownego przetworzenia

cudzej rzeczy bez porozumienia z właścicielem i wytworzenie w ten sposób nowego

przedmiotu (nova species). Typowy przykład: winogrona na wino, złoto na wazę, oliwki na

olej.

Pojawiał się problem, do kogo należy własność nowowytworzonego przedmiotu.

Wg Sabinianów – własność nowej rzeczy należała do właściciela materiałów.

Wg Prokulianów – do wytwórcy.

Z biegiem czasu wykształciło się trzecie stanowisko (Paulus) wg którego własność była

uzależniona od tego, czy nową rzecz można było przywrócić do stanu poprzedniego, czy nie.

Jeśli tak – własność należała do właściciela materiałów, jeśli nie – do wytwórcy.

– 73 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Strony były zobowiązane do uiszczenia odszkodowania (za zużyty materiał, za włożoną

pracę)

20. Nabycie owoców

Pożytki (fructus) stawały się odrębnymi rzeczami dopiero w chwili odłączenia się od rzeczy

macierzystej i w zasadzie przypadały właścicielowi tej rzeczy.

Pożytki można było nabyć na własność:

− w sposób pierwotny – właściciel rzeczy macierzystej, posiadacz w dobrej wierze

(w zamian za troskę o rzecz macierzystą), emfiteuta (dzierżawca wieczysty – z tytułu

własnych praw rzeczowych) – te osoby nabywały pożytki z chwilą separatio, czyli

odłączenia pożytku od rzeczy macierzystej (np. jabłka same spadły z drzewa)

− w sposób pochodny – użytkownik i zwykły dzierżawca nabywali pożytki w posiadanie

na mocy kontraktu zawartego z wydzierżawiającym, dopiero z chwilą perceptio, czyli

objęcia odłączonych pożytków w posiadanie

Jeżeli owoce z drzewa zostały np. skradzione pomiędzy momentem ich odłączenia

a momentem objęcia w posiadanie – poszkodowanym był wydzierżawiający, a nie dzierżawca

sadu, ponieważ jeszcze nie zebrał owoców. Jeżli użytkownik zmarł przed zebraniem owoców

– przypadały one nie jego dziedzicom, ale właścicielowi.

21. Ochrona prawa własności

Właściciel najczęściej był również posiadaczem rzeczy stanowiącej przedmiot prawa

własności. Do jej odzyskania lub ochrony dysponował środkami, które chroniły posiadaczy,

ochroną posesoryjną.

Najważniejsze była ochrona petytoryjna – sądowa ochrona prawa własności o definitywnym

charakterze. Kierowano ją przeciwko komukolwiek, kto naruszył sferę uprawnień właściciela

W takich sytuacjach właściciel zwracał się do magistratury z żądaniem udzielenia

odpowiednich środków prawnych.

Do środków ochrony petytoryjnej wg ius civile należały:

−Rei vindicatio – powództwo windykacyjne, służyło kwirytarnemu właścicielowi rzeczy

do „wydobycia” jej od osoby nieuprawnionej. W roli powoda mógł wystąpić tylko taki

pretendent, kto nie był posiadaczem rzeczy spornej, ale twierdził, że jest jej

kwirytarnym właścicielem. Po zniesieniu własności kwirytarnej rei vindicatio mógł się

posłużyć każdy właściciel. Dochodzić można było rzeczy materialnych, indywidualnie

oznaczonych.

−Actio negatoria – powództwo służące kwirytarnemu właścicielowi posiadającemu,

stosowana w sytuacjach gdy osoba postronna naruszała zasady współżycia

sąsiedzkiego np. przez złośliwe zadymianie gruntu, bezpodstawne wykonywanie prawa

na rzeczy cudzej (np. przepędzanie bydła przez nie swoje grunty). Treścią tego

powództwa było zaprzeczenie, jakoby pozwanemu przysługiwało prawo do naruszania

jego własności

Środki ochrony wg prawa pretorskiego

−Actio Publiciana – pretor Publiciusz rozciągnął dawną ochronę właściciela

kwirytarnego na właścicieli bonitarnych. Właściciel mógł korzystać z tego środka,

– 74 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

kiedy znajdował się na drodze do zasiedzenia, ale przed zasiedzeniem i nabyciem

utracił je. Środek ten zawierał fikcję, na podstawie której posiadacza znajdującego się

na drodze do zasiedzenia traktowano w wyroku tak, jak gdyby już dokonał zasiedzenia.

Z środka tego w niektórych sytuacjach mógł korzystać również właściciel kwirytalny.

Było to powództwo ochrony petytoryjnej.

22. Powództwo windykacyjne

Rei vindicatio – skarga wydobywcza – powództwo nieposiadającego właściciela

kwirytalnego przeciwko aktualnemu posiadaczowi o wydanie rzeczy, środek ochrony

petytoryjnej wg ius civile.

Powodem mógł być ten, kto nie był posiadaczem rzeczy spornej, ale twierdził, że jest jej

właścicielem kwirytarnym. Pozwanym, w procesie legisakcyjnym, mógł być ten, kto podnosił

te same żądanie do władania rzeczą jak powód. Jeśli pozwany tego nie uczynił – powód

wchodził w prawa bez procesu. W procesie klasycznym wystarczyło, że pozwany

legitymował się posiadaniem rzeczy i kwestionował żądania powoda.

Obowiązek przeprowadzenia dowodu spoczywał na powodzie. Pozwany ograniczał się tylko

do kwestionowania uprawnień przeciwnika i utrzymywaniu się przy posiadaniu rzeczy

spornej, jeśli powód nie udowodnił swego prawa.

Za pomocą rei vindicatio można było dochodzić zwrotu rzeczy materialnych, indywidualnie

oznaczonych. Pieniądze tak długo zachowywały indywidualny charakter, jak długo były

wyraźnie oddzielone. Dochodzić można było jednym powództwem całego stada zwierząt.

W procesie powód dążył do sądowego uznania swojej własności i do wejścia w posiadanie

rzeczy spornej. Proces ten należał do arbitralnych, więc sędzia wzywał pozwanego do

wydania przedmiotu w naturze.

Pozwany w dobrej wierze obowiązany był do wydania pożytków zebranych od momentu

utwierdzenia sporu. Mógł zaś domagać się zwrotu poniesionych nakładów: koniecznych (np.

naprawa budynku, leczenie niewolników) i użytecznych (podnoszące wartość rzeczy, np.

szkolenie niewolników). Powód nie miał odobiązku zwracać nakładów zbytkownych

(służących do ozdoby, np. malowidła).

Pozwany w złej wierze obowiązany był wydać wszystkie pożytki zebrane od chwili, kiedy

wszedł w posiadanie rzeczy spornej (lub odszkodowanie w miejsce zużytych pożytków).

W przypadku poniesionych nakładów – mógł domagać się zwrotu jedynie tych koniecznych.

Pozwanemu przysługiwało prawo ius tollendi – mógł przetrzymywać rzecz tak długo, jak

długo powód nie zwrócił nakładów.

23. Powództwo negatoryjne

Actio negatoria – powództwo przysługujące właścicielowi kwirytatnemu posiadającemu,

stosowane w sytuacjach gdy osoba postronna naruszała zasady współżycia sąsiedzkiego np.

przez złośliwe zadymianie gruntu, bezpodstawne wykonywanie prawa na rzeczy cudzej (np.

przepędzanie bydła przez nie swoje grunty).

Treścią tego powództwa było zaprzeczenie, jakoby pozwanemu przysługiwało prawo do

naruszania jego własności. Na powodzie ciążył ciężar przeprowadzenia dowodu prawa

własności, jeżeli zakwestionowane zostało to prawo, oraz dowód dokonanego naruszenia.

Ewentualne prawo do naruszania własności musiał wykazać pozwany.

– 75 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

Powód dążył do sądowego stwierdzenia, że jego własność jest wolna od spornego

ograniczenia i do zabezpieczenia, że zakłócenie się nie powtórzy w przyszłości. Jeśli

pozwany przegrał proces – zasądzano go na zapłatę odszkodowania, a ponadto był

zobowiązanu do ustalenia kaucji poręczającej, że już nigdy nie będzie naruszał prawa

własności powoda.

24. Powództwo publicjańskie

Actio Publiciana – pretor Publiciusz rozciągnął dawną ochronę właściciela kwirytarnego na

nowe kategorie osób za pomocą fikcji. Pretor polecał sędziemu w formułce, aby posiadacza

znajdującego się dopiero na drodze zasiedzenia potraktował tak, jakby już dokonał tego

zasiedzenia, czyli tak jakby był właścicielem kwirytarnym.

Actio Publiciana była środkiem ochrony petytoryjnej. Z ochrony tej mogły korzystać trzy

kategorie osób:

−właściciel bonitarny – który nabył res mancipi od właściciela kwirytalnego, ale tylko

przez tradycję, jeśli utracił posiadanie tej rzeczy przed dokonaniem zasiedzenia, mógł

posłużyć się powództwem publicjańskim przeciwko komukolwiek. Pozwanym mógł

być także właściciel kwirytarny

−posiadacz, który w dobrej wierze i na podstawie słusznego tytułu nabył rzecz podatną

do zasiedzenia, ale od nieuprawnionej osoby, jeśli przed terminem upływu okresu

zasiedzenia utracił jej posiadanie – mógł wystąpić przeciwko aktualnemu posiadaczowi,

ale w tym przypadku powództwo publicjańskie miało względną skuteczność – było

skuteczne tylko wobec przeciwnika gorzej uprawnionego, np. wobec złodzieja

−właściciel kwirytarny – miał do dyspozycji rei vindicatio, ale mógł ułatwić sobie

sytuację procesową za pomocą ochrony publicjańskiej. Zamiast uciążliwego dowodu

własności w rei vindicatio wystarczyło dużo łatwiejsze wykazanie, iż przed utratą

posiadania znajdował się na drodze do zasiedzenia.

25. Prawa na rzeczy cudzej

Iura in re aliena – prawa na rzeczy cudzej. Do praw rzeczowych oprócz prawa własności

należały także prawa na rzeczy cudzej, czyli prawa ograniczone. Treścią prawa na rzeczy

cudzej było prawo wykonywania ograniczonego w przeciwieństwie do prawa własności.

Prawo na rzeczy cudzej obejmowało jedynie pewien fragment uprawnień zawartych w prawie

własności.

Prawa na rzeczy cudzej jako prawa rzeczowe należały do praw bezwzględnych, tj. skuteczne

były wobec każdego. Prawa te objęte były ochroną procesową realizowaną za pomocą

actiones in rem.

Do tych praw zaliczano:

−służebności (servitutes) – w tym służebności gruntowe oraz służebności osobiste.

Chronologicznie pierwsze były gruntowe, charakteryzowały się obciążeniem jednego

gruntu (grunt służebny) na rzecz drugiego (grunt panujący). Służebności osobiste

stanowiły natomiast ograniczone prawa rzeczowe przysługujące oznaczonym osobom

do korzystania z cudzej rzeczy w określonym zakresie (użytkowanie, używanie,

zamieszkanie, używanie sił cudzych niewolników lub zwierząt).

– 76 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

−prawo zastawu (pignus, hypotheca)– ograniczone prawo rzeczowe, które mógł

ustanowić za swojej rzeczy dłużnik (zastawca) dla wierzyciela (zastawnika) celem

zabezpieczenia jego wierzytelności. Na podstawie tego prawa wierzyciel w wypadku

niewykonania świadczenia przez dłużnika był uprawniony do pozbycia zastawionej

rzeczy i zaspokojenia swej wierzytelności z kwoty uzyskanej z jej sprzedaży.

−emfiteuzę (emphyteusis)– dzierżawa wieczysta, była dziedzicznym i zbywalnym

prawem rzeczowym do użytkowania cudzego gruntu z obowiązkiem płacenia rocznego

czynszu.

−prawo powierzchni (superficies)– zwane również prawem zabudowy – dziedziczne i

zbywalne, długoterminowe lub wieczyste prawo rzeczowe do korzystania z budynku

wystawionego na cudzym gruncie z obowiązkiem płacenia rocznego czynszu.

26. Pojęcie i rodzaje służebności

Servitutes – służebności – jedna z form korzystania z cudzej rzeczy w ograniczonym przez

prawo zakresie. Były to rozmaite prawa na rzeczy cudzej, ściśle ograniczone co do treści i

chronione za pomocą actiones in rem. Pozwalały na wycinkowe korzystanie z rzeczy cudzej

trwale lub przejściowo. Służebności zostały podzielone na dwie grupy:

−służebności gruntowe – chronologicznie pierwsze, charakteryzowały się obciążeniem

jednego gruntu (grunt służebny) na rzecz drugiego (grunt panujący). Ze względu na cel

służebności gruntowe dzieliły się na:

osłużebności wiejskie – przynosiły korzyść gruntom wiejskim, m.in.

służebność przechodu, tj. uprawnienie do przechodzenia lub przejazdu przez

cudzy grunt, służebność drogi, służebność przepędu trzody, służebność

czerpania wody, służebność wodociągu.

osłużebności miejskie – przynosiły korzyść gruntom miejskim, m.in. prawo do

wpuszczania belki do otworu w ścianie budynku sąsiedniego, prawo oparcia

budowli na przyległym murze, służebność widoku, służebność światła,

służebność ścieku

− służebności osobiste o ograniczone prawo rzeczowe przysługujące oznaczonym

osobom do korzystania z cudzej rzeczy w określonym zakresie. Na rzecz tej osoby

mogła być obciążona pewna rzecz, grunt. Służebności osobiste z zasady wygasały wraz

ze śmiercią osoby uprawnionej. Do służebności osobistych należały:

oususfructus – użytkowanie – prawo do używania i pobierania pożytków z

cudzej rzeczy nieużywalnej, bez naruszania jej substancji. Przedmiotem

ususfructus mogły być nieruchomości jak i rzeczy ruchome

ousus – używanie – czysto osobiste, najwyżej dożywotnie prawo do korzystania

z cudzej rzeczy, zasadniczo bez możliwości pobierania pożytków

ohabitatio – zamieszkanie – prawo rzeczowe do zamieszkania z cudzym domu

lub w jego części

oprawo do korzystania z usług cudzych niewolników lub zwierząt

– 77 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

27. Służebności gruntowe

Servitutes praediorum – Służebności gruntowe dopuszczano tylko wtedy, gdy zwiększały

użyteczność innego gruntu, odpowiadały trwałej potrzebie i trwałej możliwości jej

zaspokojenia.

Ustanowienie służebności powodowało powstanie układu w którym jeden grunt był gruntem

panującym, a drugi – gruntem służebnym. Ze względu na cel służebności gruntowe dzieliły

się na:

−servitutes praediorum rusticorum – służebności wiejskie – które przyczyniały się do

zwiększenia użyteczności gruntów wiejskich. Należały do nich takie służebności jak:

oiter (służebność przechodu), tj. uprawnienie do przechodzenia lub przejazdu przez

cudzy grunt,

ovia (służebność drogi),

oactus (służebność przepędu trzody),

oaque haustus (służebność czerpania wody),

oaque ductus (służebność wodociąg

Ustanowienie służebności wiejskiej możliwe było jeśli spełnione były następujące

warunki: rzeczywista korzyść przynoszona gruntowi panującemu, sąsiedztwo oraz trwała

podstawa.

−servitutes praediorum urbanorum – służebności miejskie – rozwinęły się w ścisłym

związku z przemianami urbanistycznymi. Dawny Rzym, luźno zabudowany, po spaleniu

przez Gallów odbudowywano w bardziej zwary sposób. Powstawały stąz współzależności

pomiędzy właścicielami sąsiadującymi budynkami. Do tych służebności należały m.in.

o prawo do wpuszczania belki do otworu w ścianie budynku sąsiedniego,

o prawo oparcia budowli na przyległym murze,

o prawo okapu

o służebność widoku,

o służebność światła,

o służebność ścieku

28. Służebności osobiste

Servitutes personarum – służebności osobiste o ograniczone prawo rzeczowe przysługujące

oznaczonym osobom do korzystania z cudzej rzeczy w określonym zakresie. Na rzecz tej

osoby mogła być obciążona pewna rzecz, grunt. Służebności osobiste z zasady wygasały wraz

ze śmiercią osoby uprawnionej. Służebności na ogół były formą bezpłatnego korzystania z

cudzych rzeczy. Uprawnienie zawsze wiązało się z osobą fizyczną, było niezbywalne i

wygasało wraz z jej śmiercią. Obciążona zawsze była rzecz (w praktyce – każdoczesny jej

właściciel).

Do służebności osobistych należały:

−ususfructus – użytkowanie –prawo do używania i pobierania pożytków z cudzej rzeczy

nieużywalnej, bez naruszania jej substancji. Była to najstarsza i najważniejsza służebność

osobista. Użytkowanie było dla właściciela rzeczy ogromnym ciężarem, toteż było

ograniczone w czasie – co najwyżej dożywotnie. Użytkowanie nie było ani dziedziczne

ani zbywalne. Jedynie dopuszczalne było zrzeczenie się go na rzecz właściciela, lub

odstąpienie za wynagrodzeniem swego prawa. Użytkowanie można było ustanowić na

– 78 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

gruntach oraz na ruchomościach, np. statku, bydle. Powszechnym przedmiotem

użytkowania był niewolnik.

−usus – używanie – czysto osobiste, najwyżej dożywotnie prawo do korzystania z cudzej

rzeczy, zasadniczo bez możliwości pobierania pożytków, ewentualnie z pobieraniem tylko

części pożytków na własny użytek

−habitatio – zamieszkanie – prawo rzeczowe do zamieszkania z cudzym domu lub w jego

części, bez prawa pobierania pożytków

−prawo do korzystania z usług cudzych niewolników lub zwierząt – uprawnienie

stosowane niekiedy jako szczególna forma pomocy dla bliskich

29. Zasady dotyczące służebności

Zasady ogólne dotyczące służebności miały na celu przede wszystkim ochronę interesów

obciążonych właścicieli:

− służebność nie może polegać na działaniu – obciążony właściciel zobowiązany był

jedynie do powstrzymania się od działania, albo do znoszenia cudzego działania.

− nie może istnieć służebność na służebności – możliwość spiętrzenia służebności, tzn.

ustanowienia na istniejącej służebności (np. przejazdu) dalszej służebności (np.

przechodu) było by zbytnim obciążeniem, a poza tym odstępstwem od zasady, iż rzeczą

służebną mogła być tylko rzecz materialna, a nie prawo

− służebności należy wykonywać oględnie – tzn. w sposów możliwie jak najmniej

uciążliwy dla właściciela

− nie można mieć służebności na rzeczy własnej – w przypadku zejścia się uprawnienia

do służebności z własnością rzeczy obciążonej, służebność wygasała, bowiem

dotychczasowa rzecz służebna przestawała być rzeczą cudzą

30. Powstanie i zgaśnięcie służebności

Służebności powstawały najczęściej z woli osób zainteresowanych, przez czynności prawne.

Wg ius civile były to te same czynności, które służyły do przenoszenia własności, z

wyjątkiem tradycji, a więc mancypacja oraz in iure cessio.

Służebności gruntów wiejskich ustanawiano w formie mancypacji lub in iure cessio, inne –

przez in iure cessio. Służebności osobiste ustanawiano często w testamencie.

Przy przenoszeniu własności rzeczy istniał prostszy sposób ustanowienia służebności przez

wyłączenie jej z zakresu zbywalnego prawa. W ten sposób zbywcy zatrzymywali dla siebie

np. użytkowanie na rzeczy zbytej przez mancypację czy in iure cessio. Na gruntach

prowincjonalnych ustanawiano służebności za pomocą umów obligacyjnych.

Służebności zazwyczaj ustanawiano odpłatnie, chyba, że intencja stron była inna (jak w

przypadku służebności o charakterze alimentacyjnym).

Służebność mogła być też ustanowiona przez sędziego w celu sensownego rozstrzygnięcia

sporu działowego. Możliwe było również nabycie służebności przez zasiedzenie.

Służebności gasły wraz ze zniszczeniem rzeczy obciążonej, przez zbieg z prawem własności,

przez zrzeczenie się jej na rzecz właściciela, przez niewykonywanie jej w ciągu długiego

okresu. Wymagany okres wygaśnięcia zależał od rodzaju rzeczy – na ruchomości – jeden rok,

– 79 –

Prawo Rzymskie – opracowanie zagadnień do egzaminu

na nieruchomości – dwa lata. Służebności gruntowe miejskie wygasały przez „zasiedzenie

wolności”, czyli niewykonywania służebności połączonego z zaistnieniem pewnych

okoliczności sprzecznych ze służebnością. Służebności osobiste gasły również przez przez

śmierć oraz capitis deminutio uprawnionego.

31. Dzierżawa wieczysta

Emfiteuza – dziedziczne i zbywalne prawo rzeczowe do użytkowania cudzych gruntów z

obowiązkiem płacenia rocznego czynszu – było to prawo rzeczowe o treści zliżonej do prawa

własności. Emfiteuza powstawała najczęściej na podstawie nieformalnej umowy pomiędzy

właścicielem gruntu a emfiteutą, a także na podstawie testamentu.

Emfiteuta uzyskiwał uprawnienia tak rozległe i trwałe, że w praktyce jego stanowisko

wybijało się na pierwszy plan przed właściciela. Dziedziczność i zbywalność emfiteuzy w

praktyce oznaczało możliwość przeciągania się tego obciążenia własności bez ograniczenia w

czasie, była to potencjalnie „dzierżawa wieczysta”. Jednak emfiteuta, w przypadku

zamierzonego zbycia prawa, miał obowiązek poinformować o tym właściciela, który z kolei

mógł skorzystać z prawa pierwokupu po cenie, jaką zaoferował kandydat na nabywcę.

Właściciel, który nie skorzystał z prawa pierwokupu akceptował zbycie emfiteuzy i miał

prawo do otrzymania 2% ceny sprzedaży.

Emfiteuta korzystał z gruntu emfiteutycznego z wielką swobodą i w bardzo szerokim

zakresie. Pobierał pożytki tak jak właściciel, nie mógł jedynie pogarszać stanu rzeczy.

Uprawnienia mógł wykonywać osobiście albo za pośrednictwem subemfiteutów czy kolonów.

Podstawowym obowiązkiem emfiteuty było opłacanie stałego rocznego czynszu (zazwyczaj

umiarkowanego w wyokości). Zaległość w trzech kolejnych ratach rocznych upoważniała

właściciela do odebrania emfiteuzy.

Emfiteucie przysługiwały środki ochrony prawa rzeczowego: powództwa petytoryjne oraz

interdykty posesoryjne.

Emfiteuza gasła w